Şoförlük bel fıtığı yapar mı? Taksi, kamyon, otobüs ve kurye şoförleri için bel sağlığı

Kısa yanıt

Şoförlüğün tek başına bel fıtığı (lomber disk hernisi) yaptığı kanıtlanmamıştır; ama şoförün beli, masa başı çalışandan farklı bir yük taşır. Saatlerce oturmak, koltuktan gövdeye geçen sarsıntı, yola çıkmadan ya da varınca yapılan yükleme-boşaltma, düzensiz uyku ve kilo artışı aynı kişide üst üste biner. Çalışmalar özellikle titreşimin ve uzun oturmanın titreşim ve zorlayıcı duruşla birleşmesinin bel ağrısı ve siyatik ile ilişkili olduğunu gösterir; neden-sonuç ilişkisini kanıtlamaz. Bu çalışmalar MR ile doğrulanmış fıtığı değil, bel ağrısı ve siyatik yakınmalarını ölçmüştür; siyatiğin en sık nedeni fıtık olsa da tek nedeni değildir.

Bu yazı mesleği her gün araç kullanmak olan taksi, kamyon, otobüs, servis ve kurye şoförleri içindir. Arabayı ara sıra ya da günlük işleriniz için kullanıyorsanız koltuk ayarı, mola düzeni ve fıtıkta sürüş güvenliği uzun yolda bel ağrısı ve araba kullanma yazısında, oturmanın diske etkisi oturunca artan bel ağrısı yazısında anlatılır.

Şoförün beline ne yük biner?

Mesleki sürücülükte beli zorlayan beş etken birlikte görülür:

• Tüm vücut titreşimi. Koltuktan kalça ve omurgaya iletilen sarsıntıdır. Kamyon, otobüs, iş makinesi ve bozuk yolda kullanılan araçlarda belirgindir.
• Uzun ve kesintisiz oturma. Pedal kullanan ayak, direksiyonu tutan kollar ve sabit bakan baş, gövdeyi saatlerce aynı duruşta tutar.
• Yük kaldırma. Kurye, kamyon ve dağıtım şoförleri uzun sürüşün hemen ardından yük indirir.
• Uyku ve vardiya. Gece sürüşü, değişken başlama saatleri ve araçta uyumak uykunun süresini ve niteliğini bozar.
• Kilo ve hareketsizlik. Uzun mesai, düzensiz öğün ve yol üstü beslenme kilo artışını kolaylaştırır.

Bu etkenlerin hiçbiri için tek başına “fıtık yapar” diyecek kanıt yoktur; ancak aynı kişide bir araya gelir ve birbirini besleyebilir.

Titreşim ve uzun oturma: kanıt ne diyor?

Burström ve arkadaşlarının 2015 tarihli sistematik derlemesi ve meta-analizi (birden çok çalışmanın sonuçlarını birleştiren analiz), iş yerinde tüm vücut titreşimine maruz kalmanın bel ağrısı ve siyatikle ilişkisini inceledi. 28 çalışma değerlendirildi, 20 çalışma birleştirildi. Titreşime maruz kalanları maruz kalmayanlarla karşılaştıran birleşik olasılık oranı (odds ratio) bel ağrısı için 2,17, siyatik için 1,92 bulundu; yani titreşime maruz kalan çalışanlarda her ikisi de daha sık görülüyordu. Titreşime yüksek düzeyde maruz kalanlarda bel ağrısı ve siyatik, düşük düzeyde maruz kalanlardan da daha sık görüldü (birleşik tahmin her ikisi için 1,5). Yazarlar titreşimin bel ağrısı ve siyatik riskini artırdığı sonucuna vardı; aynı zamanda özellikle siyatik için yayın yanlılığı (olumlu sonuçların daha çok yayımlanması) olabileceğini belirttiler.

Lis ve arkadaşlarının 2007 tarihli derlemesi ise oturmanın kendisine baktı. İş süresinin yarısından fazlasını oturarak geçiren meslekleri inceleyen 25 çalışmada, yalnızca oturmak bel ağrısı riskiyle ilişkili bulunmadı. Oturmaya titreşim ve zorlayıcı duruş eklendiğinde ise risk yaklaşık dört kat arttı. Titreşimin ne kadar uzun sürdüğü, ne kadar şiddetli olduğundan daha belirleyiciydi.

Bu iki derleme birlikte okunduğunda tablo şudur: risk tek bir etkenden değil, birlikte maruziyetten gelir. Sürücüler aynı anda oturur, sarsılır, yük kaldırır ve düzensiz uyur; bu etkenleri birbirinden tam olarak ayırmak mümkün değildir. Ayrıca bu çalışmalar çoğunlukla ağrının ne kadar sık görüldüğünü karşılaştırır; tek tek kişilerde ağrının nedenini göstermez.

Sürüşten hemen sonra yük indirmek

Kurye ve kamyon şoförlerinde sık görülen bir an vardır: saatlerce oturduktan sonra araçtan iner inmez yükü kaldırmak. Pek çok sürücü bu anda belinin tutulmuş ve sertleşmiş olduğunu hisseder. Lis derlemesi oturma, titreşim ve zorlayıcı duruş üst üste geldiğinde riskin arttığını gösterdi; sürüşten hemen sonra yük kaldırmayı ise ayrıca incelemedi. Yine de saatlerce oturup sarsıldıktan sonra hemen ağır yük kaldırmak bu yüklere bir yenisini ekler. Aşağıdakiler bu yüzden makul önlemlerdir; etkileri çalışmalarda ayrıca sınanmamıştır:

• Kabinden atlamayın. Yüzünüz araca dönük, tutamaklardan ve basamaktan destek alarak inin.
• Önce birkaç dakika yürüyün. Yükü indirmeden önce birkaç dakika yürümek, uzun oturmanın ardından beli harekete alıştırmaya yöneliktir.
• Yükü kendinize getirin. Kasanın ya da bagajın derinine eğilip uzanmak yerine yükü önce kenara çekin; transpalet, el arabası ve rampa varsa kullanın.
• Yükü belinizle değil bacaklarınızla kaldırın ve kaldırırken gövdenizi döndürmeyin. Kaldırma tekniğinin ayrıntısı ağır yük kaldırırken belinizi nasıl korursunuz yazısındadır.
• Ağır yükü kapıya yakın yerleştirin. Ağır kolileri mümkünse kapıya yakın ve bel hizasında yerleştirin; böylece derine eğilip uzanmanız gerekmez.

Uyku, vardiya ve kilo

Gece sürüşü ve sürekli değişen vardiyalar uykuyu böler. Uyku ile ağrı birbirini besler: kötü uyku ağrıyı daha zor katlanılır kılar, ağrı da uykuyu bozar. Araçta ya da ranzada uyuyorsanız dizlerin altına ya da arasına yastık koymak beli rahatlatabilir; pozisyon önerileri omurga sağlığı için uyku pozisyonu yazısındadır. Uykusuzluk ayrıca kendi başına bir yol güvenliği sorunudur; yorgunken direksiyona geçmemek bel sağlığından önce gelir.

Kilo için kanıt benzer biçimde ilişki düzeyindedir. Shiri ve arkadaşlarının 2010 meta-analizinde fazla kilo ve obezite, bel ağrısının daha sık görülmesiyle ilişkili bulundu. Bu, kilonun tek başına ağrıya yol açtığını göstermez; ancak uzun mesai, yol üstü beslenme ve hareketsizlik şoförlerde kilo artışını kolaylaştırdığı için önemlidir. Sigara ve kilonun disklerle ilişkisi sigara, kilo ve bel fıtığı yazısında ayrıntılı anlatılır.

Pratik bir vardiya düzeni

Aşağıdaki öneriler bir program değil, kendi işinize uyarlayabileceğiniz bir çerçevedir. Çalışmalar belirli bir mola aralığı ya da hareket sayısı belirlemez.

Yola çıkmadan

• Koltuğu kalçalarınız dizlerinizle aynı hizada ya da biraz yüksekte, beliniz arkalığa yaslanmış ve pedallara dizinizi tam açmadan basabileceğiniz uzaklıkta ayarlayın; adım adım koltuk ayarı araba kullanırken bel ve boyun yazısındadır.
• Aynaları, başınızı ve gövdenizi döndürmeden görebileceğiniz biçimde ayarlayın; şerit değiştirirken kör nokta kontrolü yine gerekir.
• Kalın cüzdan ya da telefonu arka cepte taşımayın; oturunca kalçayı bir yana yatırabilir.

Sürüş sırasında

• Yasal sürüş ve dinlenme sürelerine uyun. Her molada araçtan inin ve birkaç dakika yürüyün.
• Trafikte beklerken omuzlarınızı geriye çevirin, beli arkalığa yaslayıp hafifçe oynatın.

Molada ve vardiya sonunda

• Molada araçtan inip yürümek çoğu kişi için yeterli bir harekettir. Molada yapılabilecek basit esneme hareketleri uzun yolda mola düzeni yazısında anlatılır. Oradaki geriye esneme hareketi bacak ağrınızı artırıyorsa yapmayın; dar kanal olanlarda yürürken bacak ağrısı başlarsa durup öne eğilerek ya da oturarak dinlenin.
• Vardiya sonunda, yükü boşalttıktan sonra birkaç dakika yürüyün; gün boyu oturmuş belinizi rahatlatabilir.

Hafta boyunca

Steffens ve arkadaşlarının 2016 meta-analizinde, çoğunlukla çalışan yetişkinlerle yapılan randomize çalışmalarda (katılımcıların gruplara kurayla ayrıldığı çalışmalar), egzersiz eğitimle birlikte verildiğinde yeni bel ağrısı atağı riski bir yıla kadar izlemde kontrol grubuna göre azaldı (göreli risk 0,55; orta kaliteli kanıt). Bu çalışmalar şoförlere özgü değildir. Tek başına eğitimin, bel kemerinin ve ayakkabı tabanlığının yeni atakları önlediği ise gösterilemedi (kanıt düşük ya da çok düşük kaliteliydi). Egzersizin koruyucu etkisi de bir yıldan uzun izlemde küçüldü ve kesinliği azaldı. NICE NG59 kılavuzu da bel ağrısında olağan etkinliklere devam etmeyi ve egzersizi önerir, bel kemeri ya da korseyi önermez. Hangi egzersizlerin uygun olduğu bel fıtığında hangi egzersizler güvenli ve fizik tedavi ve egzersiz sayfalarında yer alır.

Hareketi ne zaman bırakmalı? Mola hareketleri ya da egzersiz sırasında ağrı bacağa doğru yayılmaya başlarsa, bacakta ya da ayakta yeni uyuşma, karıncalanma veya güçsüzlük ortaya çıkarsa hareketi bırakın. Ağrı, uyuşma ya da karıncalanma dinlenince geçmiyorsa hekiminize başvurun. Bacakta ya da ayakta yeni güçsüzlük fark ettiyseniz, geçse bile o gün direksiyona geçmeyin ve aynı gün hekime başvurun. İdrar ya da dışkı kontrolünde değişiklik ya da kasık ve makat çevresinde uyuşma varsa hemen acil servise gidin.

Ağrı ve ilaçlar direksiyon güvenliğini ne zaman etkiler?

Bel ağrısı ve tedavisi yalnızca konforunuzu değil, aracı güvenle kullanma yeteneğinizi de etkileyebilir. Direksiyona geçmeden kendinize şu soruları sorun:

• Ani fren yapmam gerekse ağrı yüzünden duraksar mıyım?
• Başımı ve gövdemi çevirip kör noktaya bakmak ağrı yüzünden zorlaşıyor mu?
• Bacağımda ya da ayağımda güçsüzlük veya uyuşma var mı? Ayak bileğini yukarı kaldırmada güçsüzlük, yani düşük ayak, pedalları güvenle kullanmayı engeller.

Bu sorulardan birine yanıtınız “evet” ise araç kullanmayın ve hekiminize başvurun.

İlaçlar da önemlidir. Bazı kas gevşeticiler, gabapentin ve pregabalin ya da opioid ağrı kesiciler gibi uyku hali yapabilen ilaçların direksiyon açısından olası etkileri araba kullanırken bel ve boyun yazısındaki tabloda, ilaçların ayrıntıları ise kas gevşetici ve B vitamini, gabapentin ve pregabalin ve ilaç tedavisi sayfalarında yer alır. Mesleki sürücü için fark, aracın ağır olması, yolcu ya da yük taşıması ve günde saatlerce direksiyonda kalmasıdır; dikkatteki küçük bir azalmanın sonuçları bu yüzden daha ağır olabilir. Size ilaç yazan hekime mesleğinizin şoförlük olduğunu söyleyin; ilacın direksiyon başında güvenli olup olmadığını hekiminize ve eczacınıza sorun. İş yerinizde işyeri hekimi varsa, ağrı ya da ilaç nedeniyle direksiyona geçemediğiniz günleri onunla da görüşün. İlacınızı kendiniz kesmeyin, dozunu ya da saatini değiştirmeyin; her değişiklik için hekiminize danışın.

Omurga ameliyatı geçirdiyseniz direksiyona dönüş zamanı ameliyatın türüne ve iyileşmenize göre değişir; genel aralıklar omurga ameliyatından sonra ne zaman araba kullanılır yazısında yer alır. Mesleki sürücülükte dönüş, ameliyatı yapan hekimle birlikte planlanır.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Şoförlerde de bel ağrısı çoğu zaman ciddi bir nedene bağlı değildir ve günler ya da haftalar içinde hafifler. Şu durumlarda beklemeyin:

• İdrar yapamama ya da kaçırma, dışkı kaçırma, kasık, makat çevresi ve iç uylukta uyuşma (eyer tarzı uyuşma), iki bacakta birden ağrı veya güçsüzlük ya da cinsel işlevde ani değişiklik: kauda ekina olasılığı nedeniyle hemen acil servise başvurun. Makat çevresindeki uyuşmayı uzun oturmaya bağlayıp beklemeyin.
• Bacakta saatler–günler içinde ilerleyen güçsüzlük ya da yeni başlayan düşük ayak: aynı gün acil servise başvurun.
• Ateş ya da titremeyle birlikte bel ağrısı: aynı gün acil servise başvurun. İstemsiz kilo kaybı ya da gece dinlenmekle geçmeyen ağrı: bir hafta içinde hekime başvurun.
• Kanser öyküsü olan birinde yeni başlayan bel ağrısı: bir hafta içinde hekime başvurun; bacakta güçsüzlük, uyuşma, yürüme güçlüğü ya da idrar-dışkı sorunu eşlik ediyorsa aynı gün acil servise gidin. Kemik erimesi (osteoporoz) olan ya da uzun süre kortizon kullanan birinde küçük bir zorlanma sonrası ani başlayan şiddetli ağrı: aynı gün acil servise başvurun.
• Trafik kazası ya da kabinden veya yüksekten düşme sonrası şiddetli ağrı: aynı gün acil servise başvurun; kol ya da bacakta güçsüzlük veya uyuşma eşlik ediyorsa hemen 112’yi arayın.
• Bacağa yayılan ve birkaç haftada gerilemeyen ağrı; bkz. bacağa yayılan ağrı.

Acil belirtilerin tam listesi ne zaman acile başvurmalı sayfasında, acil olmayan durumlar için yol gösterici bilgi bel ağrısında ne zaman doktora gitmeli yazısındadır. Fıtık tanısı aldıysanız bel fıtığı merkezi tüm konuları bir arada sunar.

Sık sorulan sorular

Şoförlük bel fıtığı yapar mı?

Şoförlüğün tek başına fıtığa yol açtığı kanıtlanmamıştır. İş yerinde titreşime maruz kalan çalışanlarda bel ağrısı ve siyatik daha sık görülmüştür; risk, uzun oturma titreşim ve zorlayıcı duruşla birleştiğinde artar. Bu çalışmalar fıtığı değil, bel ağrısı ve siyatik yakınmalarını ölçmüştür.

Bel fıtığı olan biri şoförlüğe devam edebilir mi?

Çoğu kişi ağrı yatıştıkça işine dönebilir. Bacakta güçsüzlük varsa ya da uyku yapan bir ilaç kullanıyorsanız direksiyona geçmeden hekiminizle konuşun. Fıtığın seyri bel fıtığı sayfasında anlatılır.

Bel korsesi ya da titreşim önleyici minder işe yarar mı?

Bel kemerinin ya da korsenin yeni bel ağrısı ataklarını önlediği gösterilmemiştir; NICE NG59 kılavuzu da bel ağrısında kemer ya da korse kullanılmasını önermez. Titreşim önleyici minderlerin bel ağrısını önleyip önlemediği, bu yazının dayandığı çalışmalarda sınanmamıştır. Süspansiyonlu koltuğun ayarı ve bakımı, lastiklerin bakımı ve mümkünse bozuk yoldan kaçınmak titreşime maruz kalmayı sınırlamaya yöneliktir; yeni bel ağrısı ataklarını azalttığı gösterilen yöntem ise düzenli egzersizdir.

Titreşim bel fıtığımı kötüleştirir mi?

Bu yazının dayandığı çalışmalar, titreşimin var olan bir fıtığı kötüleştirip kötüleştirmediğini değil, titreşime maruz kalan çalışanlarda bel ağrısı ve siyatiğin ne sıklıkla görüldüğünü inceledi. Koltuk süspansiyonunun ayarı ve bakımı titreşimi sınırlamaya yöneliktir. Ağrınız sürüşten sonra bacağa yayılıyorsa ya da uyuşma eşlik ediyorsa hekiminize başvurun.

Araçtan iner inmez yük indirmek beli zorlar mı?

Sürüşten hemen sonra yük kaldırmayı ayrıca inceleyen bir çalışma bu yazının dayandığı kaynaklarda yoktur. Yine de saatlerce oturup sarsıldıktan sonra hemen ağır yük kaldırmak bele binen yüklere bir yenisini ekler. Kabinden atlamadan inmek, önce birkaç dakika yürümek, yükü kendinize çekmek ve kaldırırken gövdenizi döndürmemek makul önlemlerdir; kaldırma tekniği ağır yük kaldırırken belinizi nasıl korursunuz yazısında anlatılır.