Sırt ağrısı: nedenleri, ne zaman ciddiye alınmalı ve ne yapmalı

Sırt ağrısı neden olur?

Sırt, boyun ile bel arasında kalan on iki omurdan (torakal omurga) oluşur; her omur bir çift kaburgayla göğüs kafesine bağlanır. Bu bağlantı sırtı omurganın en az hareketli, en dayanıklı bölümü yapar. Aynı nedenle sırtta disk fıtığı belden ve boyundan çok daha seyrektir; buna karşılık sırt ağrısında kas ve duruş zorlanması ile omurga dışı nedenlerin payı daha büyüktür. Omurganın bölümlerini omurga anatomisi sayfasında görebilirsiniz.

Toplum çalışmalarını bir araya getiren sistematik derlemeye (Briggs ve ark., 2009) göre sırt ağrısı sık görülen bir yakınmadır, ancak bel ve boyun ağrısına göre daha az araştırılmıştır; çocuk ve ergenlerde çanta kullanımı, duruş ve ruhsal etkenlerle, erişkinlerde ise birlikte var olan başka kas-iskelet ağrılarıyla ilişkili bulunmuştur.

Sık nedenler ve her birinin ayrıntılı anlatıldığı sayfa:

• Kas ve duruş zorlanması: En sık neden. Uzun süre öne eğik oturma, ekran başı çalışma, tek omuzda ağır çanta, stres ve uyku pozisyonu kürek kemikleri arasındaki kasları yorar. Çoğunlukla günler–haftalar içinde düzelir.
• Kifoz (kamburluk): Duruşa bağlı kamburluk ergenlerde sık görülür ve egzersizle düzelir; omurların kama biçimini aldığı Scheuermann hastalığında ise ağrı daha belirgindir ve eğrilik sırt geriye gerildiğinde düzelmez. İkisinin ayrımı Postüral kifoz mu, Scheuermann mı? yazısında.
• Omurga çökme kırığı: Osteoporozlu kişide öksürmek, eğilmek veya hafif bir düşme gibi küçük bir zorlanmayla omur gövdesinin çökmesi. Sırtın alt yarısı en sık yerleşim yeridir. Ani başlayan, ayakta durunca ve yürüyünce artan, yatınca azalan ağrı yapar.
• Omurga kireçlenmesi ve faset eklem sendromu: Yaşla gelişen aşınma; sabah tutukluğu ve geriye yaslanınca artan ağrı. Kaburga–omur eklemleri de benzer ağrı yapabilir.
• Skolyoz ve erişkin dejeneratif skolyoz: Omurganın yana eğriliği; ergenlerde çoğunlukla ağrısızdır; erişkinde eğriliğin dış bükey tarafında kas yorgunluğu, iç bükey tarafında eklem kaynaklı ya da sinire yayılan ağrı yapabilir.
• Torasik disk fıtığı: Nadirdir. Sırttan kaburga boyunca göğse ya da karına kuşak gibi yayılan ağrı yapabilir; omuriliğe bastığında bacaklarda uyuşma, sertlik ve yürüme güçlüğü gelişir. Disk yaşlanmasının evreleri dejeneratif disk hastalığı sayfasında anlatılır.
• Ankilozan spondilit: Genç yaşta başlayan, sabah tutukluğu ve gece ağrısıyla giden iltihaplı romatizma; ilerleyince göğüs kafesi genişlemesi kısıtlanır.
• Nadir ama önemli nedenler: Omurga enfeksiyonu ve omurga tümörleri. Sırt, omurgaya yayılan kanserlerin en sık yerleştiği bölümdür; aşağıdaki uyarı belirtileri bu grubu ayırt etmeye yarar.
• Omurga dışı nedenler: Kalp, akciğer ve akciğer zarı, yemek borusu, mide, safra kesesi, pankreas ve böbrek hastalıkları sırta yansıyan ağrı yapabilir. Aşağıda ayrı bir başlıkta ele alındı.

Ağrınız nasıl?

Ağrının yeri, artıran ve azaltan etkenler ve eşlik eden belirtiler, nedeni görüntülemeden daha iyi gösterir. Yukarıdaki desenlerden size en çok benzeyeni seçerek ilgili sayfaya geçebilirsiniz. Şu ayrımlar özellikle yol göstericidir:

• Hareketle değişiyor mu? Oturma süresiyle artan, kalkıp gerinince ve yürüyünce azalan ağrı kas ve duruş kaynaklıdır. Hareketten bağımsız, sürekli ve geceleri de süren ağrıda omurga dışı nedenler ve ciddi omurga hastalıkları akla gelir.
• Nereye yayılıyor? Kürek kemikleri arasında kalan ağrı çoğunlukla kas kaynaklıdır. Kaburga boyunca göğse veya karına kuşak gibi yayılan ağrı bir sinir kökünün etkilendiğini düşündürür. Göğsün ortasına, çeneye ya da sol kola yayılan, eforla ya da dinlenirken başlayan ağrı kalp kaynaklı olabilir.
• Ne zaman başladı? Yavaş yavaş gelişen ve dalgalanan ağrı mekaniktir. Osteoporozlu ya da uzun süre kortizon kullanan kişide ani başlayan ağrıda çökme kırığı; ateşle birlikte başlayan ağrıda enfeksiyon düşünülür.
• Yaşınız kaç? Ergenlikte duruş ve Scheuermann, 20–40 yaş arasında iltihaplı romatizma ve kas zorlanması, 60 yaş üstünde çökme kırığı, kireçlenme ve tümör olasılıkları öne çıkar. Yaşlılıkta artan kamburluğun nedenleri Yaşlılarda kamburluk ve osteoporoz yazısında anlatılır.

Yanında şu varsa: uyarı belirtileri

Aşağıdaki belirtilerden biri varsa beklemeden bir sağlık kuruluşuna başvurun:

• Göğse, çeneye, boyna ya da kola yayılan, eforla ya da dinlenirken başlayan ve birkaç dakikada geçmeyen ya da gidip gelen ağrı; terleme, bulantı ya da nefes darlığı eşlik edebilir: kalp krizi olabilir; 112’yi arayın.
• Ani başlayan, yırtılır gibi şiddetli sırt ağrısı; özellikle yüksek tansiyonu olan kişide: büyük damar sorunu dışlanmalıdır; 112’yi arayın.
• Nefes almakla artan ağrı, öksürük, ateş veya nefes darlığı. Ani başlayan nefes darlığı ya da kanlı balgam eşlik ediyorsa akciğer damarında pıhtı olabilir; 112’yi arayın.
• Bacaklarda uyuşma, güçsüzlük, sertlik, yürürken dengesizlik; idrar ya da dışkı kontrolünde bozulma. Bu belirtiler omurilik basısını düşündürür. İdrar ya da dışkı kontrolünde bozulma varsa ya da güçsüzlük, uyuşma veya dengesizlik günler içinde hızla artıyorsa aynı gün acil servise başvurun; yavaş ilerleyen uyuşma ve dengesizlikte de beklemeden, birkaç gün içinde değerlendirme gerekir. Kanser öyküsü olan kişide yeni sırt ağrısına bacak belirtileri eklenmesi acildir.
• Ciddi bir düşme veya kaza sonrası başlayan ağrı; osteoporozu olan ya da uzun süreli kortizon kullanan kişide ani şiddetli ağrı: aynı gün acil servise başvurun. Ciddi bir düşme ya da kaza sonrası bacaklarda uyuşma, güçsüzlük ya da his kaybı varsa kişiyi hareket ettirmeden 112’yi arayın.
• Ateş, titreme, yakın zamanda geçirilmiş enfeksiyon, iğne veya girişim öyküsü; bağışıklığı baskılayan ilaç kullanımı.
• Kanser öyküsü, açıklanamayan kilo kaybı, gece uyandıran ve dinlenmekle geçmeyen, haftalar içinde artan ağrı.

BMJ’de yayımlanan sistematik derlemeye (Downie ve ark., 2013) göre uyarı belirtilerinin çoğu tek başına ciddi hastalığı göstermez. Kırık için ileri yaş, uzun süreli kortizon kullanımı ve belirgin travmanın birlikteliği önemlidir; kanser öyküsü ise tek başına olasılığı belirgin artıran uyarı belirtisidir. Bu derleme bel ağrılı hastalarda yapılmıştır; sırt ağrısında ciddi nedenlerin payı görece daha yüksek olduğu için hekimler bu bölgede uyarı belirtilerini daha dikkatle sorgular. Tam liste Ne zaman acile başvurmalı? sayfasında.

Omurga dışı nedenler: kalp, akciğer, safra kesesi

Göğüs ve karın organlarından gelen ağrı sinyalleri omurganın aynı seviyesindeki sinirlerle sırta yansıyabilir. Bu yüzden sırt ağrısı her zaman omurgadan kaynaklanmaz:

• Kalp: Kalp damar tıkanıklığı ağrısı göğüs ortasında sıkışma biçiminde başlar; sırta, sol kola ve çeneye yayılabilir, çoğunlukla eforla artar. Kalp krizinde ağrı dinlenirken de başlayabilir ve dinlenmekle geçmez. Özellikle kadınlarda ve şeker hastalarında göğüs yakınması olmadan yalnızca sırt ağrısı biçiminde görülebilir.
• Büyük damar: Ana atardamarın (aort) yırtılması ani, yırtılır gibi, çok şiddetli bir sırt ağrısı yapar; acil bir durumdur ve 112 aranmalıdır.
• Akciğer ve zarı: Zatürre, akciğer zarı iltihabı ve akciğer damar tıkanıklığı nefesle artan sırt ağrısı, öksürük ve nefes darlığı yapar.
• Safra kesesi ve pankreas: Safra kesesi taşı ağrısı sağ kürek kemiği altına, pankreas iltihabı ağrısı karından sırta kuşak gibi yayılır; yemekle ilişkilidir, bulantı eşlik eder.
• Yemek borusu ve mide: Reflü ve ülser ağrısı göğüs ortasından sırta yansıyabilir; yemekle ve yatmakla değişir.
• Böbrek: Böbrek taşı ve enfeksiyonu yan bölgede, hareketle değişmeyen, idrar belirtileri ve ateşle birlikte ağrı yapar.

Ağrının hareketle değişmemesi, nefes, yemek veya eforla ilişkisi ve omurga dışı belirtilerin eşlik etmesi bu nedenleri düşündürür; hekiminiz muayenede bunları gözden geçirir.

Evde ilk adımlar

Bel ağrısı rehberlerinin (Lancet 2018 serisi; NICE NG59) temel önerisi sırt ağrısına da uyarlanır: uyarı belirtisi yoksa ağrının izin verdiği ölçüde hareketli kalın, uzun süreli dinlenmeden kaçının ve ağrıyı artıran duruşu değiştirin.

• Oturma düzeni: Her 30–45 dakikada ayağa kalkın, omuzları geriye ve aşağıya çevirin, kürek kemiklerini birbirine yaklaştırıp bırakın. Ekranın üst kenarı göz hizasında olsun. Ayrıntılar Masa başında boyun ve bel sağlığı ve Evden çalışanlar için bel ve boyun rehberi yazılarında.
• Hareket ve egzersiz: Yürüyüş; sırt ve omuz çevresi kaslarını güçlendiren, göğüs kaslarını esneten egzersizler. Başlangıç için Kamburluk egzersizleri ve duruş yazısına bakın. Egzersiz ağrıyı belirgin ve kalıcı biçimde artırıyorsa ya da bacaklarda uyuşma veya güçsüzlük ortaya çıkarsa durun ve hekiminize başvurun; göğse yayılan ağrı ya da nefes darlığında 112’yi arayın.
• Sıcak uygulama: Kas gerginliğinde kısa süreli rahatlama sağlayabilir (sıcak mı, soğuk mu?).
• Kısa süreli ağrı kesici: İlaç seçimini mide, böbrek ve kalp sağlığınıza göre hekiminizle konuşun (ilaç tedavisi).
• Uyku: Orta sertlikte yatak; yan yatarken dizler arasına yastık; çok yüksek yastıktan kaçınma (uyku pozisyonu).
• Çanta ve yük: Çantayı iki omuza dengeli dağıtın; yükü vücuda yakın tutun.

Osteoporozu olan kişilerde ani başlayan sırt ağrısında evde beklemek yerine değerlendirme gerekir; çökme kırığından korunma yolları Osteoporoz ve omurga kırıkları: korunma yazısında anlatılır.

Hekim ne yapar?

Muayenede hekiminiz ağrının öyküsünü (başlangıç, yayılım, hareketle ve nefesle ilişkisi, gece ağrısı, ateş, kilo kaybı, osteoporoz ve kortizon kullanımı, kanser öyküsü) alır; duruşu ve omurga eğriliklerini değerlendirir, omurlara ve kaslara bastırarak hassas noktayı arar, göğüs kafesi hareketini ölçer; bacak gücünü, duyuyu, refleksleri ve yürüyüşü kontrol eder. Kalp, akciğer ve karın muayenesi sırt ağrısında muayenenin parçasıdır.

Görüntüleme şu durumlarda istenir: uyarı belirtisi varsa, düşme veya kaza öyküsü varsa, osteoporoz ya da uzun süreli kortizon kullanan kişide ani ağrı başladıysa, bacaklarda belirtiler varsa ya da 6 haftalık düzenli tedaviye rağmen ağrı sürüyorsa. Çökme kırığı ve kamburluk için ayakta çekilen yan röntgen ilk adımdır; omurilik basısı, enfeksiyon ve tümör şüphesinde MR istenir. Ağrı omurga dışı bir nedeni düşündürüyorsa EKG, kan tetkikleri ve akciğer filmi gibi incelemeler öne geçer. Bel ağrısı rehberi NICE NG59, uyarı belirtisi olmayan bel ağrısında rutin görüntülemeyi önermez; uyarı belirtisi olmayan, kısa süreli mekanik sırt ağrısında da aynı yaklaşım izlenir; sağlıklı kişilerin bir bölümünde de MR’da disk ve eklem değişiklikleri görülür.

Tedavi yolları

• Kas ve duruş kaynaklı ağrı: Bilgilendirme, hareketli kalma, duruş düzenlemesi, kısa süreli ilaç ve yapılandırılmış egzersiz programı; ayrıntılar ameliyatsız tedaviler sayfasında.
• Kamburluk: Ergenlerde duruş kifozu için egzersiz; Scheuermann hastalığında büyüme döneminde korse, seçilmiş ileri olgularda kifoz ameliyatı.
• Çökme kırığı: Çoğu kırık ağrı kontrolü, kısa süreli korse ve kademeli hareketle iyileşir; osteoporoz tedavisi yeni kırığı önlemek için başlanır. Dirençli ağrıda vertebroplasti ve kifoplasti, omurga dengesini bozan kırıklarda vidayla sabitleme seçenekleri hekimle konuşulur.
• Omurilik basısı yapan disk fıtığı veya tümör: Cerrahi değerlendirme gerekir; yaklaşım basının yerine ve nedenine göre belirlenir.
• Enfeksiyon: Etkeni belirlemek için kan ve doku örneği alınır; uzun süreli antibiyotik tedavisi uygulanır; omurilik basısı veya apse varsa cerrahi gündeme gelir.
• Ankilozan spondilit: Romatoloji izleminde egzersiz ve iltihap giderici ilaçlar; hastalık seyrini değiştiren tedaviler.

Hangi hekime gidilir, ne zaman beyin ve sinir cerrahına başvurmalı?

İlk değerlendirme için aile hekimi uygundur; omurga dışı nedenlerin elenmesi için de uygun başlangıç noktasıdır. Göğse yayılan ağrı ya da nefes darlığında ise aile hekimini beklemeden 112’yi arayın. Mekanik sırt ağrısı çoğunlukla aile hekimliği ve fizik tedavi ve rehabilitasyon düzeyinde yönetilir. İltihaplı romatizma şüphesinde romatoloji, osteoporoz tedavisi için iç hastalıkları veya endokrinoloji devreye girer.

Beyin ve sinir cerrahisi değerlendirmesi şu durumlarda anlamlıdır: görüntülemede çökme kırığı, omuriliğe baskı yapan disk fıtığı, tümör veya enfeksiyon saptanmışsa; bacaklarda uyuşma, güçsüzlük ya da yürüme dengesinde bozulma varsa; ya da 6–12 haftalık düzenli tedaviye rağmen ağrı sürüyor ve kaynağı açıklanamıyorsa. Hangi aşamada ne yapılacağı hasta yolculuğu sayfasında adım adım anlatılır. Ağrınız belde ya da boyundaysa bel ağrısı ve boyun ağrısı sayfalarına bakın.

Sık sorulan sorular

Kürek kemikleri arasındaki ağrı neden olur?

Çoğunlukla uzun süre öne eğik oturma ve ekran başı çalışmaya bağlı kas zorlanmasından. Boyun fıtığı da kürek kemiği iç kenarına yansıyan ağrı yapabilir; bu durumda genellikle boyun hareketleriyle değişir ve kola uyuşma eşlik eder. Safra kesesi ağrısı sağ kürek kemiği altına yansır ve yemekle ilişkilidir.

Sırt ağrısının kalpten mi, kastan mı olduğu nasıl anlaşılır?

Kas kaynaklı ağrı duruşla ve hareketle değişir, bastırınca hassas bir nokta bulunur; ancak bastırınca ağrının artması kalbi dışlamaz. Kalp kaynaklı ağrı çoğunlukla eforla başlar, dinlenmekle hafifler, göğüste sıkışma, terleme ve nefes darlığıyla birlikte olabilir; sırta, sol kola ve çeneye yayılabilir. Dinlenirken başlayan ya da birkaç dakikada geçmeyen ağrı kalp krizi olabilir. Şüphede kaldığınızda beklemeyin; 112’yi arayın.

Sırt ağrısı için hangi doktora gidilir?

İlk değerlendirme için aile hekimi. Mekanik ağrıda fizik tedavi ve rehabilitasyon; kırık, omurilik basısı, tümör veya enfeksiyon şüphesinde beyin ve sinir cerrahisi; iltihaplı romatizma şüphesinde romatoloji; ateşle birlikte sırt ağrısında acil servis. Göğse yayılan ağrı ya da ani nefes darlığında 112’yi arayın.

Sırt ağrısında MR gerekir mi?

Uyarı belirtisi yoksa ve ağrı 6 haftadan kısaysa çoğunlukla gerekmez. Osteoporozlu kişide ani ağrıda röntgen; bacaklarda uyuşma ve güçsüzlük, ateş, kanser öyküsü ya da dirençli ağrıda MR istenir.

Sırt ağrısı kanser belirtisi olabilir mi?

Nadiren. Sırt ağrısının büyük çoğunluğu kas ve duruş kaynaklıdır. Kanser öyküsü, açıklanamayan kilo kaybı ya da geceleri uyandıran, dinlenmekle geçmeyen ve haftalar içinde artan ağrıdan biri bile varsa beklemeden hekime başvurun; kanser öyküsü olan kişide yeni başlayan sırt ağrısı tek başına değerlendirme nedenidir; ayrıntılar omurga tümörleri sayfasında.

Kamburluk sırt ağrısı yapar mı?

Duruşa bağlı kamburluk genellikle hafif kas yorgunluğu ağrısı yapar ve egzersizle düzelir. Scheuermann hastalığında ve yaşlılıkta çökme kırıklarına bağlı gelişen kamburlukta ağrı daha belirgin olabilir. Ayrıntılar kifoz (kamburluk) sayfasında.