Nedir?
Her omur, altındaki ve üstündeki omurla önde diskler, arkada ise iki küçük eklem aracılığıyla bağlanır. Bu arka eklemlere faset eklemleri denir; hareketi yönlendirir ve aşırı dönmeyi sınırlar. Diğer eklemler gibi kıkırdakla kaplıdır, eklem kapsülü ve zengin sinir uçları içerir. Yıprandıklarında ya da aşırı yüklendiklerinde ağrı kaynağı olabilirler. Kronik bel ağrılı hastaların bir bölümünde ağrının kaynağı faset eklemleridir; boyun ağrısında da benzer bir pay bildirilir.
Faset ağrısı, diskten kaynaklanan ağrıdan farklı davranır: disk ağrısı öne eğilmek ve oturmakla artarken, faset ağrısı geriye yaslanmak ve dönmekle artar. Bu ayrım muayenede tanıya yol gösterir, ancak tek başına kesin değildir.
Belirtileri
- Belde, çoğu zaman tek tarafta yoğunlaşan, kalçaya ve uyluk arkasına yayılabilen ama genellikle dizin altına inmeyen ağrı.
- Geriye yaslanmak, ayakta uzun süre durmak ve dönmekle artan; öne eğilmek ve oturmakla azalan ağrı.
- Sabah tutukluğu; hareketle açılan, gün sonunda yorgunlukla artan ağrı.
- Boyunda: başı arkaya ve yana çevirmekle artan ağrı, kürek kemiğine yayılma, başın arkasına vuran ağrı.
- Uyuşma ve güçsüzlük beklenmez; varsa başka nedenler araştırılır.
Hangi belirti neyi düşündürür? Ağrı dizin altına keskin biçimde iniyor ve öksürmekle artıyorsa bel fıtığı daha olasıdır. Yürüdükçe iki bacağa yayılıp oturunca geçiyorsa dar kanal düşünülür. Yalnızca belde, geriye yaslanmakla artan ağrı faset kaynağını destekler.
Nedenleri ve risk faktörleri
- Yaşa bağlı kıkırdak aşınması (osteoartrit); omurga kireçlenmesinin bir parçasıdır.
- Disk yüksekliğinin azalmasıyla eklemlere binen yükün artması.
- Tekrarlayan geriye bükülme ve dönme hareketleri, ani zorlanmalar; belirli sporlar ve işler.
- Boyunda kaza sonrası (kamçı yaralanması) eklem zorlanmaları.
- Fazla kilo, gövde kas zayıflığı ve bel kayması gibi eklemleri aşırı yükleyen durumlar.
Tanı nasıl konur?
Faset ağrısının muayene ve görüntülemeyle kesin tanısı zordur; MR ve röntgen bulguları ağrısız kişilerde de sıktır. Tanı, ağrı örüntüsü ve muayeneye dayanır; girişimsel tedavi planlanıyorsa eklemi besleyen sinir dallarına yapılan kontrollü tanısal bloklar ile desteklenir. Blok sonrası ağrının belirgin azalması faset kaynağını destekler; tek bir blokta yanlış pozitif sonuç olabileceğinden bazı merkezler kararı ikinci bir doğrulayıcı bloktan sonra verir.
MR, sinir basısı ve başka bir neden olup olmadığını dışlamak için gerekebilir; ancak raporda “faset artrozu” yazması tek başına ağrının nedenini kanıtlamaz. Her bel ağrısında MR gerekip gerekmediği bu yazıda anlatılmıştır. Kol veya bacakta uyuşma ve güçsüzlük varsa sinir kökü değerlendirmesi, gerekirse EMG yapılır.
Tedavi seçenekleri
Ameliyatsız
- Gövde kaslarını güçlendiren egzersiz ve hareket eğitimi (temel yaklaşım). Bkz. fizik tedavi ve egzersiz.
- Ağrı kesiciler ve kısa süreli iltihap giderici ilaçlar; bkz. ilaç tedavisi.
- Sıcak uygulama ve kısa süreli aktivite düzenlemesi alevlenmelerde rahatlatır. Sıcak–soğuk seçimi için bu yazıya bakın.
- Faset eklemine kortizon ya da sinir dallarına tedavi amaçlı enjeksiyon: tedavi amacıyla kalıcı yararı gösterilmemiştir, kanıt zayıftır ve NICE rehberi (NG59) bel ağrısının tedavisinde omurga enjeksiyonlarını önermez. Sinir dallarına yapılan blok (medial dal bloğu) esas olarak radyofrekans öncesinde ağrının kaynağını test etmek için, yani tanı amacıyla yapılır.
- Radyofrekans denervasyonu: Eklemi besleyen sinir dalları ısıyla etkisizleştirilir. NICE rehberi, bel ağrısında ameliyatsız tedaviye yanıt vermemiş, orta–şiddetli lokal ağrısı olan ve tanısal blokta belirgin düzelme gösteren seçilmiş hastalarda bu işlemi bir seçenek olarak tanımlar. Kanıt karışıktır: büyük MINT çalışmalarında egzersize eklenen radyofrekans klinik olarak anlamlı ek yarar sağlamamıştır (Juch ve ark., 2017); yararın dikkatle seçilmiş hastalarla sınırlı olabileceği düşünülür. Sinir uçları zamanla yenilendiği için yarar genellikle aylar–bir yıl sürer ve gerekirse tekrarlanabilir. Ayrıntı: radyofrekans denervasyon.
Tüm seçeneklerin genel çerçevesi ameliyatsız tedaviler sayfasında.
Cerrahi
Faset eklem ağrısı tek başına cerrahi gerektirmez. Faset yıpranması belirgin kayma, instabilite ya da dar kanala yol açmışsa tedavi o tablolara göre planlanır (bkz. bel kayması, dar kanal).
Ne zaman acil?
Faset ağrısı sinir hasarı yapmaz. Aşağıdaki belirtiler görülürse ağrının kaynağı başka bir yerde aranır ve geciktirilmeden değerlendirme gerekir:
- İdrar ya da dışkı kontrol kaybı, kasıkta uyuşma: kauda ekina sendromu şüphesi; beklemeden acile başvurun.
- Bacakta veya kolda ilerleyen güçsüzlük: aynı gün acil servise başvurun.
- Boyun ağrısıyla birlikte ellerde beceriksizlik veya yürürken dengesizlik (omurilik basısı şüphesi): bir hafta içinde hekime görünün; günler içinde hızla kötüleşiyorsa aynı gün başvurun.
- Ateşle birlikte ağrı: aynı gün acil servise başvurun.
- Açıklanamayan kilo kaybı ya da kanser öyküsüyle birlikte yeni başlayan ağrı: bir hafta içinde hekime görünün; kanser öyküsü olan kişide kol veya bacakta güçsüzlük, uyuşma, yürüme güçlüğü ya da idrar-dışkı sorunu eşlik ediyorsa aynı gün acil servise başvurun.
- Kaza ya da düşme sonrası başlayan şiddetli ağrı; osteoporozu olanlarda veya uzun süre kortizon kullananlarda hafif zorlanma sonrası başlayan ani, şiddetli ağrı: kırık olasılığı nedeniyle aynı gün acil servise başvurun.
Bkz. Ne zaman acile başvurmalı?
İyileşme ve günlük yaşam
Faset ağrısı genellikle alevlenme ve sakinleşme dönemleriyle seyreder. Alevlenmede birkaç gün aktiviteyi azaltıp sıcak uygulama ve kısa süreli ağrı kesici yeterli olur; tam istirahat önerilmez. Sakin dönemde düzenli yürüyüş, yüzme ve gövde güçlendirme egzersizleri alevlenmelerin sıklığını azaltmaya yardımcı olur. Uzun süre ayakta kalınacak işlerde ara vermek, bir ayağı alçak bir basamağa koymak ve geriye yaslanmaktan kaçınmak pratik önlemlerdir. Masa başında çalışanlar için bu yazı yararlı olabilir.
Korunma ve alevlenmeleri azaltma
Faset ağrısı tekrarlama eğilimindedir; bu nedenle sakin dönemde yapılanlar en az alevlenme tedavisi kadar önemlidir. Haftada birkaç gün gövde güçlendirme, günlük yürüyüş, oturma ve ayakta durma sürelerini dengelemek, yatakta dönerken gövdeyi bütün olarak çevirmek ve ağır yükleri dizleri bükerek kaldırmak alevlenme sıklığını azaltmaya yardımcı olur. Doğru kaldırma tekniği için bu yazıya bakın. Ağrı günlüğü tutmak, hangi hareket ve duruşların alevlenme başlattığını görmeyi kolaylaştırır ve hekiminizle tedaviyi kişiselleştirmeye yardımcı olur.
Sık sorulan sorular
Faset eklem sendromu nedir?
Omurların arkasındaki küçük eklemlerin yıpranması veya aşırı yüklenmesiyle ortaya çıkan, çoğu zaman geriye yaslanmakla artan bel ya da boyun ağrısıdır; bu özellik tek başına tanı koydurmaz. Uyuşma ve güçsüzlük yapmaz.
Faset eklem ağrısı nasıl geçer?
Çoğu hastada egzersiz, kısa süreli ağrı kesiciler ve hareket düzenlemesiyle alevlenmeler yatışır. Dirençli olgularda tanısal blok ve uygun hastada radyofrekans denervasyonu değerlendirilir.
Faset artrozu ne demek?
Faset eklem kıkırdağının aşınması ve eklem kenarlarında kemik çıkıntı oluşmasıdır; MR raporlarında sık geçer ve yaşla birlikte ağrısız kişilerde de görülür. Ağrıyla ilişkisi muayeneyle değerlendirilir.
Faset blokajı nedir, ağrılı mı?
Eklemi besleyen sinir dallarına, görüntüleme eşliğinde lokal anestezik verilmesidir; amacı esas olarak tanıdır, etkisi geçicidir. İşlem kısa sürer ve iğne yerinde geçici rahatsızlık dışında genellikle iyi tolere edilir.
Radyofrekans tedavisi kalıcı mı?
Hayır; sinir uçları zamanla yenilendiği için yarar aylar–bir yıl sürer ve gerekirse tekrarlanabilir. Uygun hasta seçimi tanısal blok yanıtına dayanır.
Faset eklem ağrısında hangi egzersizler yapılmalı?
Karın ve sırt kaslarını güçlendiren, beli aşırı geriye bükmeyen egzersizler önerilir; yürüyüş ve yüzme genellikle uygundur. Programı bir fizyoterapistle başlatmak doğru teknik için yararlıdır. Egzersiz sırasında ağrı kola ya da bacağa yayılırsa, uyuşma veya güçsüzlük başlarsa ya da ağrı ertesi güne kadar belirgin artarsa o hareketi bırakıp hekiminize danışın.
Faset eklem ağrısında hangi doktora gidilir?
Fizik tedavi ve rehabilitasyon, algoloji (ağrı), ortopedi ve beyin ve sinir cerrahisi uzmanları bu tabloyu değerlendirir. Tanısal blok ve radyofrekans işlemleri genellikle algoloji ya da omurga cerrahisiyle ilgilenen uzmanlarca yapılır.
MR’da faset eklemlerinde kireçlenme görüldü; ağrımın nedeni bu mu?
Mutlaka değil. Faset eklem kireçlenmesi yaşla birlikte ağrısız kişilerde de çok sık görülür. Görüntüleme bulgusunun ağrıyla ilişkisi muayene ve bazen tanısal bloklarla değerlendirilir.
Benzer belirtiler veren durumlar
- Omurga kireçlenmesi (spondiloz): MR raporunuzdaki bulgular ne anlama geliyor?
- Bel kayması: belirtileri, dereceleri ve tedavisi
- Bel fıtığı: belirtileri, tanısı ve tedavisi
Muayenede sorabileceğiniz sorular
- Ağrımın faset eklemlerinden kaynaklandığını nasıl anlıyoruz?
- Tanısal blok önerilirse ne bekleyebilirim; sonucu tedaviyi nasıl değiştirir?
- Radyofrekans işleminin yararı ne kadar sürer, tekrarı gerekir mi?
- Hangi egzersizler faset ağrısında yardımcı olur?
Hafif şikâyetlerde evde yapılabilecekler
- Geriye aşırı yaslanmaktan ve uzun süre ayakta durmaktan kaçının; yürüyüşlerde kısa aralar verin.
- Karın ve gövde kaslarını güçlendiren egzersizler omurga eklemlerinin yükünü azaltır.
- Sıcak uygulama ve kısa süreli ağrı kesiciler alevlenmelerde rahatlatabilir.
