Boyun Merkezi: boyun ağrısı, boyun fıtığı ve omurilik basısı

Belirtiden tanıya: üç tablo, üç ayrı yol

İlk soru ağrının nerede kaldığıdır. Yalnızca boyunda ve omuz başlarında kalan, başı çevirince artan ağrının nedenleri ve evde yapılabilecekler boyun ağrısı sayfasında, sabah uyanınca başlayan tutulma ise boyun tutulması yazısında anlatılır. Ense ve başın arkasına vuran ağrıda boyundan kaynaklanan baş ağrısı (servikojenik baş ağrısı) akla gelir.

• Kola inen ağrı ve parmak uyuşması: bir sinir kökünün sıkıştığını düşündürür; buna radikülopati denir. En sık nedenleri boyun fıtığı ve boyun kireçlenmesine bağlı sinir deliği darlığıdır (foraminal stenoz). Hangi parmağın hangi sinir köküne uyduğu kola yayılan ağrı ve C5-C6 ve C6-C7 belirtileri sayfalarındadır.
• Ellerde beceriksizlik ve yürüme dengesizliği: omuriliğin kendisine baskıyı düşündürür; buna miyelopati denir. Ağrı olmayabilir; ayrıntılar servikal miyelopati ve boyun dar kanalı sayfalarındadır.
• Elde uyuşma var ama boyun ağrısı yok: kaynak bilek ya da dirsek olabilir. Ayrım için el uyuşması yazısına ve sinir sıkışmaları merkezine bakın.

Tanı önce muayeneyle konur: hekim kas gücüne, duyuya, reflekslere, el becerisine ve yürüyüşe bakar. Uyarı belirtisi olmayan, yeni başlamış boyun ağrısında rutin görüntüleme önerilmez (BMJ 2017 derlemesi). MR; kol ağrısı 6 haftayı geçtiğinde ya da kolda güçsüzlük olduğunda istenir, omurilik basısı şüphesinde ise beklenmeden çekilir. Hangi incelemenin ne zaman seçildiği MR mı, BT mi, röntgen mi?yazısında, sinirin boyunda mı yoksa bilekte mi sıkıştığını ayırmaya yardımcı olan test EMG yazısındadır. MR raporundaki "disk taşması", "kireçlenme" ya da "boyun düzleşmesi" ifadeleri ağrısız kişilerde de sıktır; raporunuzu MR raporumu anlayayım aracıyla ve boyun düzleşmesi yazısıyla okuyabilirsiniz.

Bazı belirtiler bu sırayı bozar ve beklemeye gelmez: kaza ya da düşme sonrası boyun ağrısıyla birlikte uyuşma veya güçsüzlük, kolda hızla artan güçsüzlük, yürürken düşmeler, idrar kontrolünde değişiklik, ateşle birlikte ense sertliği ve şiddetli baş ağrısı, kanser öyküsüyle birlikte geçmeyen ağrı. Bu durumlarda Ne zaman acile başvurmalı? sayfasındaki adımları izleyin; belirtilerinizi uyarı işaretleri listesiyle de gözden geçirebilirsiniz.

Ameliyatsız tedavi: ilk haftalar ve izlem

Kola yayılan ağrının seyri genellikle olumludur: çoğu hastada belirli bir tedavi olmadan da haftalar ile aylar içinde azalır. Bu yüzden uyarı belirtisi yoksa ilk adım ameliyatsız tedavidir; tek tek yöntemlerin etkisine dair kanıt ise çoğunlukla sınırlıdır. Kol ağrısının ne kadar sürdüğü ve bu bilginin hangi çalışmalara dayandığı Boyun fıtığı ameliyatsız geçer mi? yazısında, kısa süreli boyunluk ve fizyoterapinin ilk haftalardaki yerini inceleyen randomize çalışma ise araştırma özetinde anlatılır.

İlk haftaların temeli hareketli kalmak, ekranı göz hizasına almak ve boyun ile omuz çevresini güçlendiren egzersizlerdir. Program için fizik tedavi ve egzersiz, günlük düzen için masa başında boyun sağlığı sayfalarına bakın; hangi hareketlerin güvenli olduğu boyun egzersizleri yazısındadır. Egzersiz sırasında ağrı kola doğru yayılır ya da artarsa, yeni uyuşma, karıncalanma veya güçsüzlük başlarsa egzersizi bırakın ve hekiminize danışın. Ağrı kesiciler ve sinir ağrısı ilaçları bazı hastalarda ağrıyı hafifletebilir; boyun kaynaklı kol ağrısında etkilerine dair kanıt sınırlıdır ve ilaçların hastalığın seyrini değiştirdiği gösterilmemiştir; ayrıntılar ilaç tedavisi sayfasındadır. Kullandığınız ilacı kesmeden ya da dozunu değiştirmeden önce hekiminize danışın. Seçilmiş hastalarda sinir köküne yönelik iğne tedavileri konuşulabilir; yararları çoğunlukla kısa sürelidir, kanıt sınırlıdır ve boyun bölgesinde nadir ama ciddi riskleri olduğu için karar hekimle birlikte verilir. Seçeneklerin genel karşılaştırması ameliyatsız tedaviler sayfasındadır.

Sinir kökü ya da omurilik basısı olan hastalarda boyna sert manipülasyon (boyun kırma) önerilmez; kanıtı kayropraktik ve manipülasyon yazısında ele aldık. Omurilik basısında ameliyatsız yol farklı işler: uluslararası kılavuz (Fehlings 2017), hafif miyelopatide cerrahinin ya da hekim denetiminde yapılandırılmış bir rehabilitasyon denemesinin hastayla birlikte tartılmasını; ameliyatsız izlenen hastada belirtiler ilerlerse ya da düzelme olmazsa cerrahiyi önerir. İzlenen hastada el becerisi ve yürüyüş düzenli aralıklarla kontrol edilir.

Ameliyat ve sonrası: hangi yöntem, kime?

Ameliyat şu durumlarda konuşulur: kolda ilerleyen güçsüzlük, 6–12 haftalık ameliyatsız tedaviye karşın süren ve yaşamı kısıtlayan kol ağrısı ya da omurilik basısına bağlı belirtiler (miyelopati). Orta ve ağır miyelopatide kılavuz, omuriliğin üzerindeki baskının kaldırılmasını (cerrahi dekompresyon) önerir. Karar sürecinde Ameliyatsız mı, ameliyat mı?karşılaştırması ve ikinci görüş yazısı yardımcı olabilir.

• Önden diskektomi ve füzyon (ACDF): en sık uygulanan yöntemdir; fıtık boynun önünden alınır, boşluğa bir kafes ya da kemik parçası (greft) konur ve iki omur birbirine kaynatılır; gerekirse bir plakla desteklenir. Ayrıntılar ACDF sayfasında, terimin kısa tanımı sözlüktedir.
• Disk protezi: bir ya da iki seviyede, kireçlenmesi ileri olmayan seçilmiş hastalarda füzyon yerine hareketi koruyan bir yapay disk yerleştirilir. Cochrane derlemesi (Boselie 2012), tek seviyede protez lehine bulunan farkların küçük olduğunu ve klinik önemlerinin belirsiz kaldığını bildirir. Bkz. servikal disk protezi.
• Arkadan foraminotomi: omurilik basısı olmayan, tek taraflı yan (foraminal) fıtık ve darlıkta sinir deliği boynun arkasından genişletilir, gerekirse fıtıklaşan parça alınır; disk aralığı ve hareket korunur, füzyon yapılmaz. Mikroskopik ve endoskopik biçimleri vardır.
• Arkadan kanal genişletme: çok seviyeli omurilik basısında, boyun eğriliği korunmuşsa laminoplasti; eğriliğe, kaymaya ve boyun ağrısına göre laminektomi ve füzyon ya da önden yaklaşım seçilebilir.

Riskler ve iyileşme yönteme göre değişir. Önden ameliyatlardan sonra ilk günlerde yutkunurken rahatsızlık sık görülür; ses kısıklığı daha seyrektir ve ikisi de çoğunlukla geçicidir; bu konu yutma ve ses yazısında, tüm riskler boyun fıtığı ameliyatının riskleri yazısında anlatılır. Füzyon yapıldıysa kemik kaynaması aylar sürer ve yıllar içinde komşu seviyede yıpranma gelişebilir; buna komşu segment hastalığı denir. Araba kullanma, işe ve spora dönüş için iyileşme takvimi aracına bakın; tüm süreç hasta yolculuğu sayfasındadır. Önden boyun ameliyatından sonra boyunda hızla artan şişlik, nefes darlığı ya da tükürüğünüzü bile yutamama acil durumdur: 112'yi arayın. Ateş, yarada kızarıklık ya da akıntı olursa aynı gün sizi ameliyat eden ekibe başvurun; kolda ya da bacakta yeni ya da artan güçsüzlükte ise beklemeden acil servise gidin.