Sinir Sıkışmaları Merkezi: omurgada mı, kol ve bacakta mı?

Uyuşmanın haritası: sıkışma omurgada mı, kolda ya da bacakta mı?

Her sinir kökü derinin belirli bir şeridini hisseder; bu şeritlerin haritasınasinir haritası (dermatom) denir. Kol ve bacak sinirlerinin alanı bu şeritlerle tam örtüşmez. Yine de bir parmak hem boyundaki bir kökün hem de bilekteki bir sinirin alanında kalabilir; ayrımı eşlik eden ipuçları yapar. Kök sıkışmasında ağrı çoğunlukla boyundan ya da belden başlayıp kola veya bacağa iner; belden gelen ağrı öksürmekle artabilir. Çevresel sıkışmada uyuşma çoğunlukla o sinirin alanında yoğunlaşır; ancak ağrı yukarı yayılabilir (karpal tünelde ön kola, hatta omuza). Boyun ve bel ağrısı genellikle eşlik etmez; sinirin geçtiği noktaya bastırmak ya da eklemi bükmek belirtiyi uyandırabilir. Aşağıdaki tablo en sık karışan çiftleri yan yana koyar.

El sırtında uyuşma ve el bileğini kaldıramama radial sinire işaret eder; ayrıntı içinradial sinir felci sayfasına bakın. Parmakların tek tek hangi sinire uyduğunuel parmaklarında uyuşmayazısı, boyundan kola inen ağrıyıkola yayılan ağrı sayfası, bacaktaki haritayı tek bacakta uyuşma yazısı ayrıntılı anlatır. Belirtinin genel değerlendirmesiuyuşma ve güçsüzlük sayfasındadır.

Hangi durumda beklemeden başvurmalı?

• Saatler ya da günler içinde artan güçsüzlük, birden gelişendüşük ayak ya da elde hızla azalan kavrama gücü. Ayrıntılarbacakta güçsüzlük sayfasındadır.
• Her iki bacağa inen ağrı ya da her iki bacakta yeni başlayan uyuşma, kasık ve makat çevresinde hissizlik, idrar yapamama ya da kaçırma, dışkı kaçırma, cinsel işlevde yeni değişiklik: kauda ekina sendromu olabilir; acil servise başvurun. BMJ derlemesine göre bu tabloda değerlendirme ve tedavinin zamanlaması sonucu etkiler.
• Her iki elde beceriksizlik, düğme iliklemede zorlanma ve yürürken dengesizlik:servikal miyelopati denen omurilik basısı araştırılmalıdır.
• Ateşle birlikte omurga ağrısı ya da uyuşma; kanser öyküsü olan kişide yeni başlayan uyuşma, güçsüzlük ya da yürüme güçlüğü; bir kaza ya da düşme sonrasında başlayan uyuşma: aynı gün acil servise başvurun. Ciddi bir kaza ya da düşme sonrasında kol veya bacakta uyuşma ya da güçsüzlük varsa kişiyi hareket ettirmeden 112'yi arayın. Açıklanamayan kilo kaybıyla birlikte uyuşmada bir hafta içinde hekime başvurun.
• Dakikalar içinde birden başlayan tek taraflı kol ya da bacak güçsüzlüğü veya uyuşması (yüz etkilenmese bile), yüzde kayma, konuşma bozukluğu ya da ani görme kaybı: bu sinir sıkışması değil, inme belirtisi olabilir; 112'yi arayın.

Tam liste ne zaman acile başvurmalı rehberinde yer alır.

Tanı: muayene, EMG ve MR hangi soruyu yanıtlar?

İlk ve en önemli adım muayenedir. Hekiminiz uyuşan alanın sınırını çizer, kas gücünü ve refleksleri değerlendirir, sinirin geçtiği noktalara (bilek, dirsek, diz dışı) bastırarak ya da eklemi bükerek belirtinin uyanıp uyanmadığına bakar. Çoğu hastada sıkışmanın yeri bu aşamada büyük ölçüde belli olur. Tetkikler, muayenenin açık bıraktığı soruyu yanıtlamak için seçilir:

• MR (manyetik rezonans) omurgadaki fıtığı, kemik çıkıntısını ve kanal darlığını gösterir. Kök sıkışmasında her hastada gerekmez: uyarı belirtileri varsa acilen; belirgin ya da artan güçsüzlükte veya birkaç haftalık uygun tedaviye rağmen süren belirtiler nedeniyle iğne ya da ameliyat düşünülüyorsa istenir. NEJM derlemesinin vurguladığı gibi ağrısı olmayan kişilerde de disk bulguları sık görülür; bu yüzden MR'daki bulgunun belirtilerle aynı tarafta ve aynı seviyede olması gerekir. Rapordaki terimlerbel MR raporu yazısında açıklanır.
• EMG ve sinir iletim çalışması sinirin görüntüsünü değil, çalışıp çalışmadığını ölçer: sıkışmanın yerini (bilek mi boyun mu, diz mi bel mi) ve derecesini gösterir, iyileşme olasılığı hakkında fikir verir. Karpal tünel, kübital tünel ve peroneal sinir sıkışmasında tanıyı doğrulayan ve sıkışmanın derecesini ölçen temel tetkiktir; hafif ve tipik karpal tünelde tedaviye EMG olmadan başlanabilir. Kök sıkışmasında, özellikle yalnızca uyuşma varsa, EMG normal çıkabilir; normal bir EMG kök sıkışmasını tek başına dışlamaz. Sinir hasarı teste haftalar içinde yansıdığından çok erken yapılan inceleme de normal çıkabilir. Kısa tanımı sözlükte, ne zaman istendiğiEMG nedir yazısında, raporun nasıl okunduğuEMG raporu yazısında anlatılır.
• Ultrason bilekte, dirsekte ya da diz çevresinde sinirin şişliğini, kisti veya yer kaplayan bir oluşumu gösterebilir; EMG'yi tamamlar.
• Kan tetkikleri (şeker, B12, tiroid) iki taraflı, simetrik uyuşmada istenir. MR'ı normal çıkan uyuşmada akla gelmesi gereken bir nedenB12 eksikliği yazısında anlatılır.

İki sıkışma aynı kişide bir arada bulunabilir; örneğin boyunda kök basısı ile bilekte karpal tünel sendromu. Bu durumda EMG iki sıkışmanın varlığını ve derecesini gösterebilir; belirtilerden hangisinin sorumlu olduğuna muayene ile birlikte karar verilir ve tedavi buna göre sıralanır. Bu ayrımkarpal tünel mi, boyun muyazısında anlatılır.

Tedavi basamakları: önce baskıyı kaldırmak

Sıkışmanın yeri değişse de tedavi aynı mantıkla, basamak basamak ilerler. Bir üst basamağa geçme kararını ağrının şiddetinden çok güçsüzlük, kas incelmesi, EMG'deki hasarın derecesi ve belirtinin ne kadar sürdüğü belirler.

1. Baskıyı azaltmak ve hareketli kalmak. Bacak bacak üstüne atmamak, dar kemer ve kıyafeti gevşetmek, dirseği uzun süre bükük tutmamak ve uzun oturmaya ara vermek, kol ve bacaktaki sıkışmaların çoğunda ilk adımdır. Bel ve boyun fıtığına bağlı kök sıkışmalarının çoğu haftalar ile aylar içinde ameliyatsız düzelir; bu dönemde yatak istirahati yerine günlük hareketi gücünüz yettiğince sürdürmek önerilir. Bu seyirbel fıtığı veboyun fıtığı için ayrı yazılarda anlatılır.
2. Atel, fizyoterapi ve egzersiz. Bilek için gece ateli, dirsek için dirseği hafif bükük tutan gece ateli, düşük ayakta yürürken ayak-bilek ateli kullanılır. Fizyoterapistin gösterdiği germe ve güçlendirme hareketleri piriformis sendromunda ilk basamaktır (kanıt sınırlıdır), kök sıkışmasında ise programın önemli bir parçasıdır; programfizik tedavi ve egzersiz sayfasında anlatılır. Egzersiz sırasında ağrı kola ya da bacağa doğru yayılırsa, yeni uyuşma veya güçsüzlük başlarsa o hareketi bırakın ve hekiminize bildirin.
3. İlaç ve iğne. Sinir ağrısına yönelik ilaçlar hekim kontrolünde kullanılır; kanıtları ve yan etkilerisinir ağrısı ilaçlarıyazısındadır. Kullandığınız bir ilacı kendiniz bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin; hekiminize danışın. Karpal tünelde tünel içine yapılan kortizon iğnesi haftalar ile aylar süren rahatlama sağlayabilir. Kök sıkışmasında ise seçilmiş hastalardaepidural iğne haftalar süren rahatlama sağlayabilir. İğne baskının nedenini ortadan kaldırmaz.
4. Ameliyat: sinirin üzerindeki baskıyı kaldırmak. Omurgada bu, fıtığın çıkarılması ya da sinir çıkış deliğinin genişletilmesidir: beldemikrodiskektomi veyaendoskopik diskektomi, boyundaönden diskektomi ve füzyon ya daarkadan foraminotomi uygulanabilir. Kol ve bacakta ise sinirin üzerindeki bağ ya da doku gevşetilir (karpal tünel, kübital tünel, peroneal sinir). Karpal tünelde Cochrane derlemesi (2024), cerrahinin atele kıyasla klinik düzelmeyi olasılıkla artırdığını bildirir. Ameliyat genellikle ilerleyen güçsüzlük, kas erimesi, EMG'de ağır sıkışma ya da yeterli süre denenen tedaviye rağmen süren belirtilerde konuşulur.

Baskı kalkınca ağrı çoğu zaman uyuşmadan önce geçer. Zedelenmiş sinir lifleri ise yavaş yenilenir; uyuşma ve güçsüzlüğün düzelmesi aylar sürebilir ve uzun süre ağır sıkışmada kalmış sinirde his ve güç tam dönmeyebilir. Bu yüzden kas incelmesi yerleşmeden değerlendirme önemlidir. Omurga tarafındaki konular ayrıcaBel Fıtığı Merkezi veBoyun Merkezi sayfalarında toplanır.