Siyatik: bacağa yayılan ağrı neden olur, nasıl geçer?

Siyatik ne demek?

Siyatik sinir, belden ve sağrı kemiğinden (sakrum) çıkan L4–S3 sinir köklerinin birleşmesiyle oluşan, vücudun en kalın siniridir; kalçadan geçerek bacağın arkasından ayağa kadar iner. “Siyatik” sözcüğü bu sinirin yolunu izleyen ağrıyı tanımlar: belden ya da kalçadan başlayıp uyluğun arkasına, baldıra ve ayağa yayılan keskin, yanıcı veya elektrik çarpması gibi ağrı. Çoğu zaman uyuşma, karıncalanma ve bazen güçsüzlük eşlik eder.

Siyatik bir tanı değil, bir belirtidir. En sık nedeni, bir sinir kökünü sıkıştıran bel fıtığıdır. İleri yaşta dar kanal ve bel kayması da benzer ağrıya yol açar. Nadiren kalça eklemi, piriformis kası veya başka nedenler siyatiği taklit eder.

Bacağa yayılan ağrı neden olur?

• Bel fıtığı: Genç ve orta yaşta en sık neden. Tek bacakta, dizin altına inen, öksürünce ve oturunca artan ağrı.
• Dar kanal: İleri yaşta; yürüdükçe artan, oturunca ve öne eğilince azalan, çoğu zaman iki bacakta ağırlık ve ağrı.
• Bel kayması: Ayakta durmakla artan bel ağrısı ve bacağa yayılma; dar kanalla birlikte olabilir.
• Faset eklem sendromu ve kireçlenme: Kalça ve uyluğa yayılan, dizin altına inmeyen künt ağrı; gerçek siyatik değildir.
• Siyatiği taklit eden durumlar: Kalça eklemi kireçlenmesi (kasıkta ve uylukta ağrı, kalça hareketleriyle artar), piriformis sendromu (kalçada derin ağrı), bacak damar hastalığı (yürüyünce baldırda kramp, durunca hızla geçer), çevresel sinir sıkışmaları.
• Nadir nedenler: Omurga enfeksiyonu, tümör, kırık; çoğunlukla uyarı belirtileriyle birlikte görülür.

Kendiliğinden geçer mi?

Bel fıtığına bağlı siyatiği olan hastaların çoğunda ağrı, ameliyat olmadan haftalar içinde azalır. Hollanda’da bel fıtığına bağlı, 6–12 haftadır şiddetli siyatiği olan ve MR’da fıtık saptanan 283 hastayla yapılan bir çalışmada (Peul ve ark., 2007), erken ameliyat ile bekleyip gerekirse ameliyat etme yaklaşımı karşılaştırılmış; erken ameliyat olanlar daha hızlı rahatlamış, ancak bir yılın sonunda iki grupta işlev düzeyi benzer bulunmuştur. Bekleme grubundaki hastaların yaklaşık %39’u bir yıl içinde ameliyat olmuştur. Bu sonuç, çoğu hasta için “önce ameliyatsız tedavi, yanıt yoksa cerrahi” yaklaşımının mantığını açıklar.

Ağrı 4 ayı geçtiğinde denklem değişir: Kanada’da 128 hastayı kapsayan bir çalışmada (Bailey ve ark.), bel fıtığına bağlı, 4–12 aydır süren siyatikte ameliyat olanların bacak ağrısı 6. ayda ameliyatsız izlenenlere göre belirgin biçimde daha düşük bulunmuştur. Bu nedenle uzun süren ve yaşamı kısıtlayan siyatikte cerrahi seçeneği konuşmak makuldür. Daha ayrıntılı bir takvim için Siyatik ağrısı nasıl geçer? yazısına bakın.

Yanında şu varsa: uyarı belirtileri

• Ayağın yerden kalkmaması (düşük ayak) veya bacakta hızla ilerleyen güçsüzlük.
• İdrar yaparken zorlanma, idrar akışında zayıflama ya da idrarın geldiğini hissetmeme; silinirken tuvalet kâğıdını hissetmeme, kasıkta, makatta ya da cinsel bölgede uyuşma; yeni başlayan cinsel işlev bozukluğu; idrar yapamama ya da idrar-dışkı kaçırma: kauda ekina sendromu olabilir. Bu belirtilerden biri bile acildir.
• Her iki bacakta birden başlayan uyuşma ve güçsüzlük.
• Ateş, kanser öyküsü, kaza sonrası başlayan ağrı, geceleri uyandıran dinmeyen ağrı.

Kauda ekina belirtileri, her iki bacakta birden başlayan belirtiler, düşük ayak ve hızla ilerleyen güçsüzlük saatler içinde, acil serviste değerlendirme gerektirir; ateşle birlikte ya da kaza sonrası başlayan ağrıda da aynı gün acil servise başvurun. Kanser öyküsü ya da geceleri uyandıran dinmeyen ağrıda bir hafta içinde hekime görünün; kanser öyküsü olan kişide bacakta güçsüzlük, uyuşma ya da idrar-dışkı sorunu eşlik ediyorsa aynı gün acile başvurun. Ayrıntılar Ne zaman acile başvurmalı? sayfasındadır.

Evde ilk adımlar

• Ağrının izin verdiği ölçüde yürüyün ve günlük işlere dönün; yatak istirahatinin siyatikte ek yararı gösterilememiştir (Cochrane, Dahm ve ark.). Yatak istirahatiyle ilgili sık sorular Bel fıtığında yatak istirahati gerekli mi? yazısında.
• Oturma süresini kısa tutun; uzun süre oturmak disk üzerindeki yükü artırır. Araçta uzun yolculuklarda mola verin; işi gereği uzun saatler direksiyon başında olanlar için mola düzeni, sürüş sonrası yük indirme ve ağrı kesici alırken araç kullanma şoförler için bel sağlığı yazısında anlatılır.
• Kısa süreli ağrı kesici kullanımı rehberlerde yer alır; ilaç seçimini hekiminizle konuşun. Hangi ilaçların ne kadar yararlı olduğu Bel fıtığında ağrı kesici kullanımı yazısında anlatılır.
• Sıcak uygulama bel kaslarındaki gerginliği azaltabilir; bacağa yayılan ağrıya doğrudan etkisi sınırlıdır.
• Sinir köküne baskıyı artıran ağır kaldırma ve ani dönme hareketlerinden ilk haftalarda kaçının.
• Yatarken yan yatıp dizler arasına yastık koymak ya da sırtüstü dizlerin altına yastık almak bazı hastaları rahatlatır.

Egzersizler ve fizik tedavi için fizik tedavi ve egzersiz sayfasına bakın.

Hekim ne yapar?

Muayenede hekiminiz ağrının hangi sinir kökü alanına uyduğunu belirler; bacak gücünü, duyuyu ve refleksleri kontrol eder; bacağı düz kaldırma testiyle sinir gerginliğini değerlendirir. Kalça eklemi ve bacak damarları da muayene edilir, çünkü bu yapılar siyatiği taklit edebilir.

MR, belirtiler 6 haftalık düzenli tedaviye rağmen sürüyorsa, güçsüzlük varsa ya da enjeksiyon veya cerrahi planlanıyorsa istenir. Uyarı belirtisi yoksa erken MR tedaviyi değiştirmez. Şeker hastalığı ya da çevresel sinir hastalığı şüphesinde sinir iletim incelemesi (EMG) ayrımı sağlar.

Tedavi yolları

• İlk 6–12 hafta: Hareketli kalma, kısa süreli ilaç, egzersiz; ayrıntılar ameliyatsız tedaviler sayfasında.
• Şiddetli ağrıda: Epidural steroid enjeksiyonu haftalar süren kısa dönemli rahatlama sağlayabilir; NICE NG59 akut ve şiddetli siyatikte bu seçeneğin düşünülebileceğini belirtir. Uzun dönemde ameliyat gereksinimini azalttığı gösterilmemiştir.
• Ameliyatsız tedaviye yanıt yoksa: Bel fıtığında mikrodiskektomi, dar kanalda dekompresyon. Karar süreci Ameliyatsız mı, ameliyat mı? sayfasında.
• Güçsüzlük ve kauda ekina belirtilerinde: Cerrahi değerlendirme beklemeden yapılır.

Sık sorulan sorular

Siyatik ağrısı nasıl anlaşılır?

Belden ya da kalçadan başlayıp uyluğun arkasından dizin altına inen, keskin ya da yanıcı ağrı; öksürme, hapşırma ve uzun oturmayla artar; çoğu zaman uyuşma ve karıncalanma eşlik eder. Dizin altına inmeyen kalça ağrısı çoğunlukla siyatik değildir.

Siyatik kaç günde geçer?

Bel fıtığına bağlı siyatikte hastaların çoğu 6–12 hafta içinde belirgin düzelme yaşar; ilk 2 hafta en şiddetli dönemdir. 6–12 haftalık düzenli tedaviye rağmen süren ve yaşamı kısıtlayan ağrıda cerrahi seçeneği konuşulur; Kanada çalışmasında 4–12 aydır bel fıtığına bağlı siyatiği olan hastalarda ameliyatın 6. ayda bacak ağrısını daha çok azalttığı gösterilmiştir.

Siyatik için hangi doktora gidilir?

İlk değerlendirme aile hekimliğinde yapılabilir. Ameliyatsız tedavi ve egzersiz programı için fizik tedavi ve rehabilitasyon; güçsüzlük, 6 haftayı geçen ağrı ya da cerrahi seçeneğinin konuşulması için beyin ve sinir cerrahisi; uyarı belirtilerinde acil servis.

Siyatikte yürümek iyi gelir mi?

Evet; ağrının izin verdiği süreyle yürüyüş, siyatikte ilk önerilen aktivitedir. Yürüyüşle bacak ağrısı belirgin artıyorsa süre kısaltılır ve hekime danışılır.

Siyatik hangi tarafta olur, iki bacakta olur mu?

Bel fıtığına bağlı siyatik çoğunlukla tek taraflıdır. Her iki bacakta birden başlayan ağrı, uyuşma ya da güçsüzlük kauda ekina sendromuna işaret edebilir; saatler içinde acil serviste değerlendirilmelidir. Dar kanalda ise yakınma aylar içinde yavaş yerleşir, yürüdükçe artar, oturunca ve öne eğilince azalır.

Siyatik ağrısına ne iyi gelir?

Hareketli kalmak, oturma süresini kısaltmak, kısa süreli ağrı kesici ve kademeli egzersiz. Yatak istirahati ve uzun süreli korse yararlı bulunmamıştır. Şiddetli ağrıda enjeksiyon, dirençli ağrıda cerrahi seçenekleri hekiminizle konuşulur.