Nedir?
Arkadan bakıldığında omurga normalde düz bir çizgi oluşturur. Skolyoz, omurganın yana doğru eğrilmesi ve aynı zamanda kendi ekseni etrafında dönmesidir. Eğriliğin derecesi röntgende ölçülen Cobb açısıyla ifade edilir; 10 derece ve üzeri skolyoz olarak kabul edilir.
Başlıca tipleri:
- Ergenlik (adölesan) idiyopatik skolyozu: En sık tip; 10 yaşından sonra, özellikle kızlarda görülür ve nedeni bilinmez.
- Doğuştan skolyoz: Omurların gelişim kusurlarından kaynaklanır.
- Nöromüsküler skolyoz: Serebral palsi, kas hastalıkları gibi durumlara eşlik eder.
- Erişkin dejeneratif skolyoz: Disk ve eklem yıpranmasıyla ileri yaşta gelişir; sıklıkla dar kanal ve bel ağrısıyla birliktedir (ayrıntılar: erişkin dejeneratif skolyoz).
Skolyoz, duruş bozukluğundan farklıdır: duruşa bağlı eğrilikler kişi dikleştiğinde ya da öne eğildiğinde kaybolur, gerçek skolyozda omurların dönmesi nedeniyle öne eğilince sırtın bir tarafı kabarık kalır. Lancet’te yayımlanan derleme (Weinstein ve ark.), ergenlik skolyozunun çoğu hastada işlev kaybı yapmadan seyrettiğini, ancak yetişkinlikte bel ağrısının daha sık görülebildiğini ve büyüme döneminde ilerleme riskinin izlem gerektirdiğini vurgular.
Belirtileri
- Omuz yüksekliklerinde fark, bir kürek kemiğinin daha belirgin olması, bel çukurlarında asimetri, giysilerin bir tarafta sarkması.
- Öne eğilince sırtın bir tarafının kabarık görünmesi (Adams testi).
- Ergenlik skolyozu olan çocukların bir bölümünde hafif sırt ağrısı olabilir; şiddetli, gece uyandıran, ağrı kesiciyle geçmeyen ya da nörolojik belirtiyle birlikte olan ağrı ise ayrıca araştırılır.
- Yetişkinlerde bel ağrısı, yürüdükçe bacak ağrısı (eşlik eden dar kanal nedeniyle) ve duruş bozukluğu, gövdenin bir yana kayması.
- Çok büyük eğriliklerde nefes kapasitesinde azalma.
Hangi belirti neyi düşündürür? Çocukta gece uyandıran ya da ağrı kesiciyle geçmeyen ağrıyla birlikte olan, hızla ilerleyen ya da dış bükeyi sola bakan (sol göğüs eğriliği) sırt eğriliği, nörolojik bulgu ve cilt lekeleri omurilik anormallikleri açısından ileri inceleme gerektirir. Yetişkinde eğrilikle birlikte yürüdükçe artan bacak ağrısı dar kanalı, bacağa yayılan keskin ağrı sinir kökü sıkışmasını düşündürür. Çocuklarda erken tanının ipuçlarını çocuklarda skolyoz nasıl fark edilir? yazısında anlattık.
Nedenleri ve risk faktörleri
Ergenlik skolyozunun nedeni bilinmemektedir; genetik yatkınlık rol oynar ve ailede skolyoz öyküsü riski artırır. Duruş, çanta taşıma veya spor eğriliğe yol açmaz. İlerleme riskini belirleyen etkenler eğriliğin derecesi, çocuğun kalan büyüme miktarı (kemik olgunluğu) ve cinsiyettir; kızlarda ilerleme daha sıktır. Erişkin dejeneratif skolyoz ise disk ve faset eklemlerinin asimetrik yıpranmasıyla gelişir; osteoporoz ve geçirilmiş omurga cerrahisi katkıda bulunabilir.
Tanı nasıl konur?
Muayenede öne eğilme testi ve duruş değerlendirilir; omuz ve kalça seviyeleri, bacak uzunluk farkı ve nörolojik muayene yapılır. Ayakta tüm omurga röntgeni eğriliğin derecesini ve tipini ölçer; çocuklarda kemik olgunluğu da değerlendirilir. Gereksiz radyasyonu önlemek için kontrol röntgenleri hekimin belirlediği aralıklarla çekilir. MR, ağrılı, hızlı ilerleyen veya atipik eğriliklerde ve nörolojik bulgu varlığında omurilik anormalliklerini dışlamak için istenir; her skolyozda MR gerekmez. Yetişkinlerde bacak belirtileri varsa MR sinir basısını gösterir.
Tedavi seçenekleri
Ameliyatsız
SOSORT 2016 rehberi, büyüme çağındaki küçük eğriliklerde yakın izlemi ve skolyoza özgü egzersizleri (örneğin Schroth yöntemi) ilk basamak olarak; yaklaşık 20–25 derecenin üzerindeki ve ilerleme riski taşıyan eğriliklerde korseyi önerir. Rastgele kontrollü BrAIST çalışmasında (Weinstein ve ark., NEJM 2013; büyümesi süren, 10–15 yaş arası, eğriliği 20–40 derece olan ergenler) eğriliğin 50 dereceye ulaşmaması korse kullananlarda %72, yalnızca izlenenlerde %48 oranında sağlanmış; yarar günlük kullanım süresi arttıkça artmıştır. Korse büyüme tamamlanana kadar sürdürülür ve çocuğun uyumu için aile desteği önemlidir. Genel spor ve gövde güçlendirme desteklenir; skolyoz spor yasağı değildir, ancak yüzme dahil hiçbir sporun eğriliği düzelttiği gösterilmemiştir (skolyozda spor ve yüzme).
Yetişkinlerde tedavi ağrı ve işlev odaklıdır: egzersiz, ağrı kontrolü, kilo yönetimi ve gerekirse dar kanala yönelik yaklaşımlar; bkz. fizik tedavi ve egzersiz ve ameliyatsız tedaviler. Yetişkinlerde korse eğriliği düzeltmez; kısa süreli ağrı kontrolü dışında rutin önerilmez.
Cerrahi
Büyümesi süren ergenlerde 45–50 dereceyi aşan ve ilerleyen, büyümesi tamamlanmış kişilerde ise 50–55 dereceyi aşan, ilerleyen ya da ağrılı eğriliklerde (50 derecenin üzerindeki eğrilikler yetişkinlikte de ilerleyebildiği için) omurganın düzeltilerek vida ve çubuklarla sabitlenmesi (füzyon) düşünülür. Yetişkinlerde cerrahi, ilerleyen dengesizlik, sinir basısı ya da ağrıyla belirgin biçimde bozulan yaşam kalitesinde gündeme gelir; yetişkin deformite cerrahisi daha kapsamlı bir işlemdir ve yarar–risk dengesi hastayla ayrıntılı tartışılır. Sinir basısı ön plandaysa yalnızca dekompresyon ya da sınırlı füzyon seçenekleri değerlendirilir.
Ne zaman acil?
- İdrar ya da dışkı kontrolünde bozulma, kasıkta uyuşma ya da bacaklarda hızla ilerleyen güçsüzlük: aynı gün acil servise başvurun (kauda ekina sendromu).
- Eğrilikle birlikte bir bacakta uyuşma ya da hafif güçsüzlük: bir hafta içinde hekime başvurun; her iki bacakta birden uyuşma ya da güçsüzlük varsa aynı gün acil servise başvurun.
- Çocukta ağrılı ya da hızla ilerleyen eğrilik: bir hafta içinde hekime başvurun.
- Nefes darlığıyla birlikte büyük eğrilik: bir hafta içinde hekime başvurun; nefes darlığı aniden başladıysa ya da göğüs ağrısı eşlik ediyorsa hemen 112’yi arayın.
Skolyoz genellikle acil değildir. Bkz. Ne zaman acile başvurmalı?
İyileşme ve günlük yaşam
Büyüme çağındaki çocuklarda düzenli izlem esastır; kontrol aralıkları eğriliğin derecesine ve büyüme hızına göre belirlenir. Korse kullanan çocukların spor ve sosyal yaşamı sürdürülür; psikolojik destek ve akran ilişkileri göz ardı edilmemelidir. Büyüme tamamlandığında 30 derecenin altındaki eğrilikler genellikle sabit kalır; 30–50 derece arasındakiler yetişkinlikte hafifçe ilerleyebilir, 50 derecenin üzerindeki göğüs eğrilikleri ise yılda yaklaşık 1 derece ilerleyebilir. Bu nedenle 30 derecenin üzerindeki eğrilikler yetişkinlikte de aralıklı izlenir.
Yetişkinlerde düzenli yürüyüş, yüzme, gövde güçlendirme ve kilo kontrolü ağrıyı azaltmaya yardımcı olur. Füzyon ameliyatı geçiren ergenler genellikle haftalar içinde okula döner; temas sporlarına dönüş hekimin onayıyla aylar sonra planlanır. Skolyoz tek başına gebe kalmaya ve normal doğuma engel değildir; füzyon ameliyatı olduysanız epidural için anestezi uzmanını önceden bilgilendirin (skolyoz ve hamilelik).
Okul taramaları ve ailelerin rolü
Ergenlik skolyozu çoğunlukla ağrısız başladığı için çoğu zaman aile ya da öğretmen tarafından fark edilir. Yılda bir kez, çocuk ayakta ve kollar sarkıkken omuz–kürek kemiği–bel simetrisine bakmak ve öne eğilme testi yapmak basit bir tarama yöntemidir. Büyüme atağı dönemi (kızlarda genellikle 10–14, erkeklerde 12–16 yaş) eğriliğin en hızlı ilerleyebileceği dönemdir; bu yıllarda fark edilen asimetri için hekim değerlendirmesi istenmelidir. Erken tanı, korse gibi ameliyatsız seçeneklerin işe yarayabileceği dönemi yakalamayı sağlar.
Sık sorulan sorular
Skolyoz nedir, nasıl anlaşılır?
Omurganın yana eğrilip dönmesidir. Omuz ve bel asimetrisi, öne eğilince sırtın bir tarafının kabarık görünmesi ile fark edilir; tanı ayakta röntgenle konur.
Skolyoz kaç derece tehlikeli?
Derece tek başına tehlikeyi belirlemez; büyüme çağında ilerleme riski ve yetişkinde belirtiler daha önemlidir. Büyümesi süren çocuklarda yaklaşık 20–25 derecenin üzerindeki ve ilerleme riski taşıyan eğriliklerde korse, 45–50 dereceyi aşan ve ilerleyen eğriliklerde cerrahi değerlendirilir.
Skolyoz egzersizle düzelir mi?
Skolyoza özgü egzersizler büyüme çağında ilerlemeyi azaltmaya katkı sağlayabilir; yetişkinde ağrı ve işlev için yardımcı olabilir, ancak bu konudaki kanıt sınırlıdır. Var olan eğriliği tek başına ortadan kaldırmaz.
Skolyoz korsesi kaç saat takılmalı?
Süreyi ve korse tipini eğriliğe ve büyüme durumuna göre hekim belirler; çoğu korse günde 16–23 saat, bazıları yalnızca gece takılır. Etki, korsenin günlük kullanım süresi arttıkça belirginleşir. Ayrıntılar skolyoz korsesi sayfasında.
Skolyoz ameliyatı riskli mi?
Her omurga cerrahisinde enfeksiyon, kanama ve nadiren sinir yaralanması riski vardır; yetişkin deformite cerrahisinde riskler daha yüksektir. Yarar–risk dengesi hastanın yaşına, eğriliğin tipine ve genel sağlığına göre ayrıntılı tartışılır.
Skolyoz ağır çanta taşımaktan olur mu?
Hayır. Ergenlik skolyozunun nedeni bilinmemektedir; duruş, çanta veya spor eğriliğe yol açmaz. Bu etkenler ağrıyı artırabilir ama eğriliği oluşturmaz.
Skolyoz kendiliğinden düzelir mi?
Kendiliğinden düzelme beklenmez. Büyüme tamamlandığında 30 derecenin altındaki eğrilikler genellikle sabit kalır; 30–50 derece arasındakiler hafifçe, 50 derecenin üzerindeki göğüs eğrilikleri yılda yaklaşık 1 derece ilerleyebilir. Bu nedenle 30 derecenin üzerindeki eğrilikler yetişkinlikte de aralıklı izlenir.
Korse ne kadar etkili?
Büyüme çağında yaklaşık 20–40 derecelik eğriliklerde korse, cerrahi gerektirecek dereceye ilerlemeyi azaltabilir: BrAIST çalışmasında eğrilik korse kullanan ergenlerin %72’sinde, yalnızca izlenenlerin %48’inde 50 derecenin altında kalmıştır. Etki, korsenin günlük kullanım süresiyle ilişkilidir; rehber (SOSORT 2016) korseyi uygun hastalarda önerir.
Benzer belirtiler veren durumlar
- Erişkin (dejeneratif) skolyoz: ileri yaşta omurga eğriliği, belirtileri ve tedavisi
- Omurga kireçlenmesi (spondiloz): MR raporunuzdaki bulgular ne anlama geliyor?
- Omurga dar kanalı (bel): yürürken bacak ağrısı ve tedavisi
Muayenede sorabileceğiniz sorular
- Eğriliğin derecesi (Cobb açısı) kaç ve hangi tipte?
- Çocuğumun büyümesi ne kadar kaldı; ilerleme riski nedir?
- Korse gerekli mi; günde kaç saat ve ne kadar süre?
- Skolyoza özgü egzersiz programı için nereye başvurabiliriz?
- Cerrahi hangi derecede gündeme gelir; beklenen yararı ve riskleri nelerdir?
Hafif şikâyetlerde evde yapılabilecekler
- Çocuklarda yılda bir kez öne eğilme testiyle sırt simetrisini gözleyin (Adams testi).
- Düzenli spor ve gövde kaslarını güçlendiren aktiviteler desteklenir; skolyoz spor yasağı değildir.
- Yetişkinlerde kilo kontrolü, yürüyüş ve gövde güçlendirme ağrıyı azaltmaya yardımcı olur.
