Kısa yanıt
Çocuk ve ergende skolyoz çoğunlukla ağrısız başlar ve omuz, kürek kemiği ya da bel asimetrisiyle fark edilir. Tarama iki basit adımdan oluşur: çocuğun öne eğildiğinde sırtının bir tarafının kabarık görünmesi (Adams testi) ve bu kabarıklığın skolyometre denilen küçük bir aletle ölçülmesi. Skolyometrede 7 derece ve üzeri dönme saptanırsa ayakta tüm omurga röntgeni çekilir; röntgende 10 derece ve üzeri Cobb açısı skolyoz tanısı koydurur. Nedeni bilinmeyen (idiyopatik) tip en sık görülendir, kızlarda daha çok ilerler ve ergenlikteki hızlı büyüme döneminde artma eğilimi gösterir. Bu yazıda taramanın nasıl yapıldığını, ne zaman röntgen gerektiğini ve sonrasında neler olacağını açıklıyoruz. Evde test adımları için ayrıca çocuklarda skolyoz nasıl fark edilir? yazısına bakabilirsiniz.
İdiyopatik skolyoz ne demek?
“İdiyopatik”, nedeni bilinmeyen anlamına gelir. Çocukluk skolyozlarının yaklaşık %80’i bu gruptadır; geri kalanı omur gelişim kusurlarına (doğuştan) ya da kas–sinir hastalıklarına (nöromüsküler) bağlıdır. İdiyopatik skolyoz başlangıç yaşına göre adlandırılır: 0–3 yaş infantil, 4–9 yaş juvenil, 10 yaş ve sonrası adolesan (ergen) tip. Ergen tipi en sık olandır.
Lancet derlemesine (Weinstein 2008) göre ergen idiyopatik skolyoz 10–16 yaş arası çocukların yaklaşık %1–3’ünde görülür; NEJM’de yayımlanan klinik derleme (Hresko 2013) tedavi gerektiren (korse ya da cerrahi) eğriliklerin bu grubun küçük bir bölümünü oluşturduğunu belirtir. Aynı Lancet derlemesine göre kız/erkek oranı 10–20 derecelik eğriliklerde yaklaşık 1,4’e 1 iken, 40 dereceyi aşan eğriliklerde yaklaşık 7,2’ye 1’e çıkar. Genetik yatkınlık rol oynar; ailede skolyoz öyküsü riski artırır. Çanta taşıma, duruş, spor ya da yatak eğriliğe yol açmaz; bunları eğriliğin nedeni saymak, aileleri haksız yere suçlu hissettirir.
Okul taraması: yararlı mı?
Birçok ülkede 10–14 yaş arası okul taraması uygulanır. Bilimsel tartışma şudur: tarama eğrilikleri erken yakalar, ancak taranan çocukların önemli bir bölümü gereksiz röntgen ve uzman başvurusuna yönlendirilir.
ABD Koruyucu Hizmetler Görev Gücü (USPSTF) 2018’de kanıtı yeniden değerlendirmiş ve şu sonuca varmıştır: tarama testleri (öne eğilme testi, skolyometre) skolyozu doğru saptayabilir; korsenin hafif ve orta eğriliği olan ergenlerde ilerlemeyi yavaşlatabildiğine ilişkin yeterli kanıt vardır; ancak taramanın uzun dönem sağlık sonuçlarını iyileştirdiğini doğrudan gösteren çalışma yoktur. Bu nedenle “yetersiz kanıt” (I) kararı vermiş, taramayı ne önermiş ne de karşı çıkmıştır. Bu karar, 2004’te verilen “rutin tarama önerilmez” (D) kararının yerini almıştır; değişiklikte korseye ilişkin yeni kanıtlar, özellikle BrAIST çalışması rol oynamıştır.
Taramayı savunanlar ise erken tanı sayesinde korsenin işe yarayabileceği dönemin kaçırılmadığını vurgular. Pratik sonuç: toplum taraması tartışmalı olsa da, her çocuğun yıllık sağlık kontrolünde omurganın değerlendirilmesi ve ailenin yılda bir basit gözlem yapması makul ve düşük maliyetlidir. Çocuk hekimi ve omurga cerrahının birlikte izlemi, tedavi kararı gerektiğinde önemlidir.
Adams öne eğilme testi
Test, skolyozun en belirgin bulgusuna dayanır: omurlar yana eğilirken aynı zamanda döner; bu dönme kaburgaları bir tarafta arkaya iter. Çocuk ayakta, ayaklar bitişik, dizler düz, kollar sarkık ve avuçlar birbirine bakacak biçimde belden öne eğilir. Arkadan ve göz hizasından bakıldığında sırtın bir tarafı diğerinden yüksek görünüyorsa test olumludur.
Testin güçlü yanı basitliği ve yüksek duyarlılığıdır: 20 derece üzeri eğriliklerin çoğunu yakalar. Zayıf yanı, bacak uzunluk farkı, duruş alışkanlığı ve kas asimetrisinin de yanlış olumlu sonuç verebilmesidir. Bu yüzden ikinci adım ölçümdür.
Skolyometre ne ölçer?
Skolyometre, sırt üzerine yerleştirilen ve gövde dönmesinin açısını gösteren bir eğim ölçerdir. Çocuk öne eğilmiş durumdayken alet, kabarıklığın en belirgin olduğu seviyeye yerleştirilir. Genel kabul gören eşikler:
- 0–4 derece: Normal sınırlar; izlem gerekmez, yıllık kontrol yeterlidir.
- 5–6 derece: Sınırda; 4–6 ay sonra yeniden ölçüm.
- 7 derece ve üzeri: Röntgen için eşik. Bu değer yaklaşık 20 derece Cobb açısına karşılık gelir ve eğriliklerin büyük bölümünü yakalarken gereksiz röntgenleri sınırlar.
Ne zaman röntgen çekilir?
Röntgen, skolyometrede 7 derece ve üzeri dönme, belirgin gövde asimetrisi, ailede skolyoz öyküsüyle birlikte şüpheli bulgu ya da ağrı, nörolojik yakınma gibi uyarıcı bulgular varsa çekilir. Doğru film ayakta, tüm omurgayı gösteren önden (tercihen arka-ön, PA) ve yandan çekilen grafidir; yatarak çekilen film eğriliği küçük gösterir. Çocuklarda radyasyon dozunu azaltan düşük doz sistemler ve arka-ön (PA) çekim tercih edilir; koruyucu kullanımı merkezin radyoloji uygulamasına göre belirlenir.
Röntgende ölçülen Cobb açısı 10 derece ve üzeriyse skolyoz tanısı konur. Aynı filmde leğen kemiğindeki büyüme çizgisi (Risser bulgusu) kalan büyümeyi gösterir; bu iki bilgi birlikte tedavi kararını belirler. Her skolyozda MR gerekmez; MR, 10 yaşından küçük başlangıç, sola dönük sırt eğriliği, ağrı, hızlı ilerleme, nörolojik bulgu ya da cilt lekeleri gibi atipik özelliklerde omurilik anormalliklerini dışlamak için istenir.
Tanıdan sonra ne olur?
Sonraki adımlar eğriliğin derecesine ve kalan büyümeye bağlıdır; SOSORT 2016 rehberinin genel çerçevesi şöyledir:
- 10–20 derece: Gözlem. Büyüme atağı döneminde 4–6 ayda, sonrasında 6–12 ayda bir kontrol. Skolyoza özgü egzersizler eklenebilir.
- 20/25–40/45 derece, büyüme sürüyorsa: Korse ve egzersiz. BrAIST çalışmasında (10–15 yaş, Risser 0–2, 20–40 derece) iskelet olgunluğuna kadar eğriliği 50 derecenin altında kalan ergenlerin oranı korse kullananlarda %72, yalnızca izlenenlerde %48 olmuştur.
- 45–50 derece ve üzeri, ilerliyorsa: Cerrahi değerlendirmesi.
Lancet derlemesi (Weinstein 2008) ergen skolyozunun çoğunlukla iyi seyirli olduğunu, 30 derecenin altında büyümeyi tamamlayan eğriliklerin yetişkinlikte genellikle sorun yaratmadığını vurgular. Yani tanı almak, ameliyat olmak anlamına gelmez; çocukların büyük çoğunluğu yalnızca izlemle büyümeyi tamamlar. Spor yasağı yoktur; aksine düzenli aktivite desteklenir. Ayrıntılı bilgi için skolyoz sayfası ve skolyoz rehberi.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda kontrolü ertelemeden değerlendirme isteyin:
- Öne eğilme testinde belirgin asimetri ya da omuz–bel seviyesinde gözle görülür fark.
- Eğrilikle birlikte sırt ya da bel ağrısı; çocuk skolyozu genellikle ağrısızdır, ağrılı eğrilik ayrıca araştırılır.
- Bacaklarda uyuşma, yürürken dengesizlik ya da yürüme bozukluğu.
- Birkaç ay içinde gözle fark edilen hızlı ilerleme.
- 10 yaşından küçük çocukta eğrilik ya da sırtta cilt lekeleri, kıllanma, çukurluk.
Skolyoz kendi başına acil bir durum değildir. Bacaklarda hızla artan güçsüzlük, her iki bacakta birden uyuşma ya da güçsüzlük, idrar–dışkı kontrolünde değişiklik ya da ateşle birlikte sırt ağrısı varsa beklemeden acil servise başvurun. Ağrılı ya da hızla ilerleyen eğrilik, geceleri uyandıran ağrı veya açıklanamayan kilo kaybı ise bir hafta içinde hekim değerlendirmesi gerektirir. Büyüme penceresi sınırlı olduğu için şüphe varsa kontrolü ertelemeyin. Acil belirtiler için ne zaman acile başvurmalı?
Sık sorulan sorular
Çocuklarda skolyoz kaç yaşında ortaya çıkar?
Ergen idiyopatik skolyoz en sık 10–15 yaş arasında, kızlarda adet başlangıcından hemen önceki hızlı büyüme döneminde fark edilir. Daha küçük yaşta başlayan eğrilikler daha nadirdir ve ayrıca incelenir.
Okul taramasında skolyoz çıktı, ne yapmalıyım?
Tarama sonucu tanı değil, değerlendirme nedenidir. Çocuk hekiminize ya da omurga cerrahına başvurun; muayenede skolyometre ölçümü yapılır, 7 derece ve üzeriyse ayakta tüm omurga röntgeni çekilir. Taranan çocukların çoğunda eğrilik küçük çıkar ve yalnızca izlem gerekir.
Skolyometre kaç derece olunca röntgen çekilir?
Genel eşik 7 derecedir; bu değer yaklaşık 20 derece Cobb açısına karşılık gelir. 5–6 derece sınırda sayılır ve 4–6 ay sonra yeniden ölçülür.
Her skolyozda MR gerekir mi?
Hayır. Tipik ergen idiyopatik skolyozunda MR rutin değildir. Ağrı, nörolojik bulgu, 10 yaş altı başlangıç, sola dönük sırt eğriliği ya da hızlı ilerleme gibi atipik özelliklerde omurilik anormalliklerini dışlamak için istenir.
Çocuğumun skolyozu ağır çantadan mı oldu?
Hayır. İdiyopatik skolyozun nedeni bilinmemektedir; genetik yatkınlık rol oynar. Çanta, duruş, spor ya da yatak eğriliğe yol açmaz; ağrıyı etkileyebilir ama eğriliği oluşturmaz.
Skolyoz tanısı alan her çocuk ameliyat olur mu?
Hayır. Çocukların büyük çoğunluğu yalnızca izlemle büyümeyi tamamlar; bir bölümünde korse gerekir. Cerrahi, 45–50 dereceyi aşan ve ilerleyen eğriliklerle sınırlıdır ve tanı alan çocukların küçük bir azınlığını ilgilendirir.
