Kısa yanıt
Skolyoz her çocukta ilerlemez; ilerleyen eğriliklerin çoğu da büyüme sürerken artar ve büyüme bitince büyük ölçüde durur. Riski belirleyen üç bilgi vardır: eğriliğin derecesi, çocuğun ne kadar büyümesinin kaldığı ve eğriliğin yeri. Kalan büyümeyi ölçmenin en yaygın yolu Risser evresi, yani leğen kemiğinin üst kenarındaki büyüme çizgisinin kemikleşme derecesidir (0’dan 5’e). Risser 0–1 evresindeki, henüz adet görmeye başlamamış ve hızla boy atan bir kızda 25 derecelik eğrilik yüksek risklidir; Risser 4 evresindeki ve adet görmeye başlayalı iki yıl olmuş bir gençte ise aynı eğriliğin sabit kalma olasılığı yüksektir. Bu yazıda bu etkenleri, sayıları ve büyüme bittikten sonra neler olduğunu açıklıyoruz.
Skolyoz neden büyüme döneminde ilerler?
Eğri bir omurgada yük, eğriliğin iç bükey tarafına daha fazla biner. Büyüme plakları bu tarafta baskı altında kaldığı için daha yavaş, dış bükey tarafta daha hızlı büyür; omur kama biçimini alır ve eğrilik kendini besler. Bu döngü omurlar büyüdüğü sürece işler. Büyüme plakları kapandığında ana itici güç ortadan kalkar; bundan sonra ilerleme, yalnızca büyük eğriliklerde, disk yıpranması ve yer çekimi yoluyla yavaş biçimde sürer.
Ergenlikte boy atağının en hızlı dönemi kızlarda genellikle 11–13, erkeklerde 13–15 yaş civarındadır ve kızlarda adet başlangıcından hemen önce zirveye ulaşır. Eğriliğin en hızlı ilerlediği pencere tam da bu dönemdir. Adet başladıktan sonra büyüme yavaşlar ve yaklaşık iki yıl içinde biter.
Risser evresi nedir?
Leğen kemiğinin üst kenarında (iliak kanat) ergenlikte ince bir kemik şeridi (apofiz) belirir; dıştan içe doğru ilerleyerek kanadı kaplar ve sonunda ana kemikle kaynaşır. Skolyoz röntgeninde zaten görünen bu bölge, ek film gerektirmeden kalan büyüme hakkında bilgi verir.
- Risser 0: Şerit henüz belirmemiş; büyümenin büyük bölümü önde. En yüksek risk dönemi.
- Risser 1: Dış dörtte bir kemikleşmiş; boy atağı sürüyor ya da yakın.
- Risser 2: Yarısı kemikleşmiş; boy atağının zirvesi genellikle geçilmiş.
- Risser 3: Dörtte üçü kemikleşmiş; büyüme belirgin yavaşlamış.
- Risser 4: Şerit tamamlanmış ama kemikle kaynaşmamış; omurga büyümesi büyük ölçüde bitmiş. Korse genellikle bu evrede bırakılır.
- Risser 5: Tam kaynaşma; iskelet olgunluğu.
Risser bulgusunun sınırı şudur: en kritik dönem olan boy atağının zirvesi, Risser 0 iken yaşanır; yani Risser 0 çok geniş bir aralığı kapsar ve zirveden önce mi sonra mı olduğumuzu söylemez. Bu boşluğu doldurmak için başka göstergeler kullanılır.
Kalan büyümenin diğer göstergeleri
- Adet başlangıcı (menarş): Kızlarda boy atağının zirvesi adetten önce gelir; adet başladıktan sonra ilerleme riski belirgin azalır ve büyüme yaklaşık iki yılda tamamlanır. Adet görmemiş kızda aynı derece eğrilik daha risklidir.
- Boy uzama hızı: Altı ayda 4 cm’nin üzerinde uzama, boy atağının sürdüğünü gösterir; altı ayda 1 cm’nin altına inmesi büyümenin bittiğine işaret eder. Her kontrolde boy ölçümü bu nedenle önemlidir.
- El bileği röntgeni ve Sanders evrelemesi: Sanders ve arkadaşları (JBJS 2008), el ve parmak kemiklerinin büyüme plaklarına dayanan 8 evreli basit bir sistem geliştirmiştir. Bu sistem, eğriliğin hızlandığı dönemle Risser bulgusundan çok daha iyi örtüşür (korelasyon 0,91); özellikle Risser 0 evresindeki çocukta zirveye yakınlığı göstermede yararlıdır. Sanders 1–2 boy atağının öncesini, 3–4 hızlı büyüme dönemini (eğriliğin hızlandığı pencere; zirve çoğunlukla evre 3’te), 5–6 büyümenin yavaşladığı dönemi, 7–8 iskelet olgunluğunu gösterir.
Sayılarla ilerleme riski
Bu alandaki klasik veri, Lonstein ve Carlson’un (JBJS 1984) tedavi edilmeyen 727 çocuğu izlediği çalışmadır. Başlangıçta 5–29 derece eğriliği olan bu çocukların genelinde ilerleme oranı %23 olmuştur; ancak risk, derece ve Risser evresine göre çok farklılaşmıştır:
- Eğrilik 20 derecenin altı, Risser 2–4: İlerleme yaklaşık %2.
- Eğrilik 20 derecenin altı, Risser 0–1: Yaklaşık %22.
- Eğrilik 20–29 derece, Risser 2–4: Yaklaşık %23.
- Eğrilik 20–29 derece, Risser 0–1: Yaklaşık %68.
Bu çalışmada ilerleme, en az 5 derece artış olarak tanımlanmıştır; bu oranlar çocukların korse ya da ameliyat gerektireceği anlamına gelmez.
Çalışma, cinsiyet ve aile öyküsünün bu tabloya ek bir öngörü katmadığını bulmuştur; yine de kızlarda tedavi gerektiren derecelere ilerleme toplamda daha sıktır, çünkü kızlarda büyük eğrilikler daha yaygındır. Lancet derlemesi (Weinstein 2008) ilerleme açısından en güçlü iki göstergenin kalan büyüme ve eğriliğin derecesi olduğunu, sırt (torasik) eğriliklerinin bel eğriliklerinden ve çift eğriliklerin tek eğriliklerden daha çok ilerlediğini özetler.
Bu rakamlar tedavi kararının temelini oluşturur. BrAIST çalışması (NEJM 2013) tam da bu yüksek riskli grubu (10–15 yaş, 20–40 derece, Risser 0–2) incelemiştir: iskelet olgunluğuna kadar eğriliği 50 derecelik ameliyat sınırının altında kalan ergenlerin oranı korse kullananlarda %72, yalnızca gözlenenlerde %48 olmuştur; korse günde ne kadar uzun takıldıysa yarar o kadar büyük bulunmuştur. Yani Risser evresi yalnızca bir röntgen ayrıntısı değil, korse kararını doğrudan belirleyen bilgidir.
Büyüme bitince ne olur?
Büyüme tamamlandığında eğriliğin derecesi, yetişkinlikteki seyri belirler:
- 30 derecenin altı: Genellikle sabit kalır; yetişkinlikte düzenli film gerekmez. Yaşam kalitesi ve ağrı açısından genel toplumdan belirgin fark gösterilmemiştir.
- 30–50 derece: Çoğu sabit ya da çok yavaş ilerler; birkaç yılda bir kontrol makuldür.
- 50 derecenin üzeri: Lancet derlemesine göre yılda yaklaşık 1 derece ilerleme sürebilir; onlarca yıl içinde anlamlı artış olabilir. Bu grup 1–2 yılda bir izlenir ve cerrahi seçeneği tartışılır. Sırt eğriliklerinde 70–80 derece üzerinde akciğer kapasitesi etkilenebilir.
Yetişkinlikte eğriliği hızlandırabilen ek etkenler osteoporoz ve ileri yaşta disk yıpranmasıdır. Hamileliğin eğriliği anlamlı ölçüde hızlandırdığı gösterilmemiştir; büyük eğrilikte hamilelik planlıyorsanız hekiminize danışın. İleri yaşta yeni başlayan eğrilik ise ayrı bir durumdur; bkz. erişkin dejeneratif skolyoz.
Bu bilgiyi nasıl kullanmalı?
Her kontrolde hekiminizden şu üç bilgiyi isteyin: Cobb açısı (nasıl ölçülür?), Risser (ya da Sanders) evresi ve son kontrolden bu yana boy uzaması. Bu üçü birlikte, bir sonraki kontrolün ne zaman olacağını ve korse gerekip gerekmediğini belirler. Yüksek riskli dönemde (Risser 0–2, boy hızla uzuyor) 4–6 aylık kontroller; düşük riskli dönemde 6–12 aylık kontroller yeterlidir. Çocuk ve ergende kararların çocuk hekimi ve omurga cerrahının birlikte değerlendirmesiyle verilmesi önerilir. Genel bilgi için skolyoz sayfası ve skolyoz rehberi.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Bacaklarda hızla artan güçsüzlük, her iki bacakta birden uyuşma ya da idrar–dışkı kontrolünde değişiklik varsa beklemeden acil servise başvurun. İki kontrol arasında 5 derece ve üzeri artış, gözle fark edilen hızlı değişim, eğriliğe eşlik eden ağrı, bacaklarda uyuşma ve giderek artan nefes darlığı ise planlanan kontrolü beklemeden, bir hafta içinde değerlendirme gerektirir. Nefes darlığı aniden başladıysa ya da göğüs ağrısı eşlik ediyorsa hemen 112’yi arayın. Acil belirtiler için ne zaman acile başvurmalı?
Sık sorulan sorular
Skolyoz büyüme bitince durur mu?
Büyük ölçüde evet. 30 derecenin altındaki eğrilikler genellikle sabit kalır; 50 derecenin üzerindekiler yılda yaklaşık 1 derece ilerleyebilir. Bu yüzden tedavide amaç, büyüme tamamlandığında eğriliğin 50 derecenin altında, mümkünse daha küçük kalmasıdır.
Risser 0 ne demek?
Leğen kemiğindeki büyüme şeridinin henüz belirmediğini, büyümenin büyük bölümünün önde olduğunu gösterir. İlerleme riskinin en yüksek olduğu evredir; bu evrede 20 derece üzeri eğrilik yakın izlem gerektirir. 25 derece üzerinde ya da belgelenmiş ilerleme varsa 20 derece üzerinde korse gündeme gelir.
Risser 4 skolyoz ilerler mi?
Risser 4’te omurga büyümesi büyük ölçüde tamamlanmıştır ve ilerleme riski düşüktür; korse genellikle bu evrede bırakılır. 50 derecenin üzerindeki eğrilikler yetişkinlikte yavaş ilerleyebileceği için izlem sürer.
Adet başladıktan sonra skolyoz ilerler mi?
Risk belirgin azalır ama sıfırlanmaz; adetten sonra yaklaşık iki yıl daha büyüme sürer ve bu dönemde özellikle 25 derece üzeri eğrilikler birkaç derece artabilir. İzlem büyüme bitene kadar sürdürülür.
Skolyozun ilerlemesini durdurmak mümkün mü?
Büyümesi süren çocukta korsenin, cerrahi sınırı olan 50 dereceye ilerlemeyi azaltabildiği gösterilmiştir; etkisi kullanım saatine bağlıdır. Skolyoza özgü egzersizlerin katkısı daha zayıf kanıtlıdır. Büyümesi bitmiş kişide ilerleme zaten yavaştır ve genellikle tedavi gerektirmez.
