Kısa yanıt
Osteoporoz, kemiğin içten seyrelip kırılganlaşmasıdır ve omurga, bu zayıflamaya bağlı kırıkların en sık görüldüğü yerdir. Omurga kırıkları çoğu zaman bir düşme olmadan, öne eğilirken, öksürürken ya da bir torba kaldırırken oluşur; bazıları hiç fark edilmez ve yalnızca boy kısalması veya kamburlaşmayla kendini belli eder. İyi haber, osteoporozun ölçülebilir ve tedavi edilebilir olmasıdır: kemik yoğunluğu ölçümü kim risk altında olduğunu gösterir, düşme önleme ve egzersiz düşme riskini azaltır, ilaç tedavisi kemik kaybını yavaşlatır. Bu yazı, kimin ne zaman ne yapması gerektiğini özetler.
Omurga kırığı neden sessiz olabilir?
Osteoporotik omurga kırığı, omur gövdesinin yük altında çökmesidir (kompresyon kırığı). Omur bir kibrit kutusu gibi yavaşça öne doğru ezildiğinde ağrı hafif olabilir ya da “bel tutulması” sanılabilir. Yıllar içinde birkaç omur çöktüğünde boy kısalır, sırt öne kamburlaşır (kifoz), karın öne çıkar ve kaburgalar leğen kemiğine yaklaşır. Bu nedenle 50 yaş üstünde:
- Ani başlayan, dönerken ve ayağa kalkarken keskinleşen sırt-bel ağrısı,
- Gençlik boyuna göre 4 cm ya da daha fazla kısalma veya izlemde ölçülen 2 cm ya da daha fazla kısalma,
- Duvara yaslanınca başın duvara değmemesi, belirgin kamburlaşma
osteoporoz ve omurga kırığı açısından değerlendirilmelidir. Kırığın kendisi için omurga kırığı ve kifoz sayfalarına bakın.
Kimler risk altında?
- Menopoz sonrası kadınlar, özellikle erken menopoz geçirenler.
- 70 yaş üstü erkekler.
- Daha önce herhangi bir kırılganlık kırığı geçirenler (bilek, kalça, omurga): ilk kırık, yenisinin en güçlü habercisidir.
- Uzun süre kortizon sınıfı ilaç kullananlar; romatoid artrit, bağırsak emilim bozukluğu, tiroid-paratiroid hastalığı, böbrek yetmezliği.
- Ailede kalça kırığı öyküsü.
- Sigara, fazla alkol, düşük vücut ağırlığı, hareketsiz yaşam, yetersiz kalsiyum ve D vitamini.
DEXA: kemik yoğunluğu ölçümü
Kemik yoğunluğu düşük dozlu bir röntgen yöntemiyle (DEXA) ölçülür ve “T skoru” ile ifade edilir: −1 ve üzeri normal, −1 ile −2,5 arası osteopeni (kemik azlığı), −2,5 ve altı osteoporoz. ABD klinisyen rehberi (Cosman 2014) ölçümü 65 yaş ve üzerindeki tüm kadınlara, 70 yaş ve üzerindeki tüm erkeklere ve risk etkeni taşıyan daha gençlere önerir. Önemli nokta: 50 yaşından sonra küçük bir zorlanmayla ya da kendiliğinden (ciddi bir kaza olmadan) oluşan omurga kırığı geçirmiş bir kişide T skoru ne olursa olsun klinik olarak osteoporoz kabul edilir ve tedavi değerlendirilir. Trafik kazası ya da yüksekten düşme gibi ağır bir travmayla oluşan kırık tek başına bu anlama gelmez. Hekiminiz ayrıca kalsiyum, D vitamini ve ikincil nedenlere yönelik kan testleri isteyebilir.
Korunmanın dört ayağı
1. Düşmeyi önleyin
Kalça ve bilek kırıkları düşmeyle olur; omurga kırıklarının bir kısmı da öyle. Cochrane derlemesi, toplumda yaşayan yaşlılarda denge ve işlevsel egzersiz programlarının düşme sayısını azalttığını yüksek kesinlikle göstermiştir. Pratik adımlar: evde halı kenarları ve kablolar, banyo tutamakları, yeterli aydınlatma, uygun ayakkabı, görme kontrolü, tansiyon düşmesi ve uyku ilacı gibi baş dönmesi yapan ilaçların hekimle gözden geçirilmesi. Bel ağrısı hareketi azalttıkça kas gücü ve denge de azalır ve düşme olasılığı artar; yataktan güvenli kalkış ve ağrıya rağmen hareketli kalma önerileri yaşlılarda bel ağrısı ve hareket yazısındadır.
2. Egzersiz
Haftada en az üç gün denge (tek ayak duruş, tandem yürüyüş, tai chi), bacak ve sırt güçlendirme, yük bindiren aktivite (yürüyüş, merdiven). Sırt kaslarını güçlendirme kamburlaşmayı yavaşlatabilir. Kaçınılacaklar: öne eğilerek ağır kaldırma, belden bükülerek yapılan mekik, ani dönme. Denge çalışmalarını bir sandalye ya da tezgâha tutunarak, ilk haftalarda yanınızda biri varken yapın. Egzersiz sırasında ya da sonrasında ani ve keskin sırt-bel ağrısı başlarsa, bacaklara yayılan ağrı, uyuşma ya da güçsüzlük olursa egzersizi bırakın ve hekiminize başvurun; yeni kırık olasılığı değerlendirilmeden programa devam etmeyin. Bacaklardaki güçsüzlük hızla ilerliyorsa ya da idrar-dışkı kontrolü bozulursa aynı gün acil servise başvurun; göğüs ağrısı, ani nefes darlığı ya da bayılacak gibi olma durumunda egzersizi hemen bırakıp 112’yi arayın. Hareketlerin adım adım anlatımı ve omurga kırığı geçirenler için uyarlamalar kemik erimesinde güvenli egzersizler yazısında yer alır. Program için fizik tedavi ve egzersiz sayfası ve hekiminizin önerisi yol gösterir.
3. Beslenme ve yaşam
Rehberler 50 yaş üstünde günde toplam (besin artı takviye) yaklaşık 1000–1200 mg kalsiyum ve 800–1000 IU D vitamini alımını önerir; miktarı ve gerekliliğini hekiminiz belirler. Sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak ve yeterli protein almak kemik sağlığını destekler.
4. İlaç tedavisi ve uyum
Osteoporoz tanısı veya kırık öyküsü olanlarda hekim, kemik yıkımını yavaşlatan (bifosfonat sınıfı, denosumab gibi) ya da kemik yapımını artıran ilaçlardan uygun olanı seçer. Bu ilaçlar omurga kırığı riskini belirgin azaltır; ancak etkileri yalnızca düzenli kullanımla ortaya çıkar. Çalışmalar, hastaların önemli bir kısmının tedaviyi ilk yılda bıraktığını gösterir. Doz, süre ve yan etkiler kişiye özeldir; hekiminizle konuşmadan ilacı kesmeyin ve kontrol DEXA zamanlamasını birlikte planlayın.
Kırık olduysa ne yapılır?
Çoğu osteoporotik omurga kırığı ameliyatsız iyileşir: kısa süreli ağrı kontrolü, erken hareket, gerekirse kısa süreli korse ve hemen ardından osteoporoz tedavisine başlanması. Kemiğe çimento verilen vertebroplasti, Cochrane derlemesinde sahte (plasebo) işleme kıyasla ağrı ve işlevde klinik olarak önemli bir yarar göstermemiştir; kifoplasti bu derlemede sahte işlemle karşılaştırılmamıştır. Bu yöntemler, yeterli ağrı tedavisine rağmen şiddetli ağrısı süren, kırığı yeni olan seçilmiş hastalarda ve hekimle risk-yarar tartışmasıyla gündeme gelir. Ayrıntı: vertebroplasti ve kifoplasti. Kırık sonrası dönemde asıl hedef, bir sonraki kırığı önlemektir.
Ne zaman hekime başvurmalı?
- 50 yaş üstünde ani başlayan sırt veya bel ağrısı, özellikle küçük bir zorlanma sonrası; kemik erimesi tanınız ya da uzun süreli kortizon kullanımınız varsa ve ağrı şiddetliyse yeni kırık olasılığı nedeniyle aynı gün değerlendirilmelidir.
- Fark edilen boy kısalması veya artan kamburluk.
- Bacaklarda güçsüzlük, uyuşma, idrar-dışkı kontrol sorunu (omurilik basısı, acil).
- Ateş ya da titremeyle birlikte omurga ağrısı (enfeksiyon olasılığı): aynı gün acil servise başvurun.
- Açıklanamayan kilo kaybı ya da kanser öyküsüyle birlikte yeni omurga ağrısı: en geç bir hafta içinde hekiminize başvurun; bacaklarda güçsüzlük, uyuşma ya da idrar-dışkı sorunu eşlik ediyorsa aynı gün acil servise gidin.
- Uzun süreli kortizon tedavisine başlayan ya da erken menopoza giren herkes, kırık olmadan kemik sağlığı değerlendirmesi için.
Acil belirtiler için ne zaman acile başvurmalı sayfasına bakın.
Sık sorulan sorular
Kemik erimesi bel ağrısı yapar mı?
Osteoporozun kendisi ağrısızdır; ağrı, omurda kırık oluştuğunda ortaya çıkar. Yaşlı bir kişide ani sırt-bel ağrısı, küçük bir zorlanma sonrası bile olsa, kırık açısından değerlendirilmelidir.
Boy kısalması osteoporoz belirtisi midir?
Gençlik boyuna göre 4 cm ya da daha fazla kısalma (izlemde ölçülen 2 cm’lik kısalma da anlamlıdır) ve artan kamburluk, sessiz omurga kırıklarının sık işaretidir. Omurga filmi ve kemik yoğunluğu ölçümü gerekir.
DEXA kaç yaşında çektirilmeli?
ABD klinisyen rehberi 65 yaş ve üzerindeki kadınlara ve 70 yaş ve üzerindeki erkeklere rutin ölçüm önerir; kırık öyküsü, uzun süreli kortizon kullanımı veya erken menopoz varsa daha erken yapılır.
Osteoporoz omurga kırığı ameliyat gerektirir mi?
Çoğu kırık ameliyatsız iyileşir. Çimento işlemleri seçilmiş hastalarda gündeme gelir; sinir basısı veya omurgada belirgin dengesizlik varsa cerrahi değerlendirme yapılır.
Osteoporozda hangi egzersiz yapılmalı, hangisi yapılmamalı?
Denge, güçlendirme ve yürüyüş önerilir; öne eğilerek ağır kaldırma, belden bükülen mekik ve ani dönmelerden kaçınılır. Programı hekiminizle planlayın.
Osteoporoz ilacını ne kadar kullanmalıyım?
Süre ilaca ve kişiye göre değişir; birçok tedavi yıllarca sürer. “İlaç tatili” yalnızca bifosfonat sınıfı ilaçlarda ve hekim kararıyla planlanır. Denosumab altı ayda bir aksatılmadan uygulanır; dozun geciktirilmesi ya da başka bir ilaca geçilmeden kesilmesi kısa sürede birden çok omurga kırığına yol açabilir. Kararı kontrol ölçümlerine göre hekiminiz verir; kendiliğinden kesmek kırık riskini geri getirir.
