Yaşlılarda bel ağrısı neden olur, ne zaman ciddidir ve nasıl hareketli kalınır?

Kısa yanıt

Yaşlılarda bel ağrısı sık görülür; çoğu ciddi bir hastalığa bağlı değildir. Ancak 65 yaşından sonra bazı nedenler sıklaşır ve bazı uyarı belirtileri gençlere göre daha fazla önem kazanır. Çoğu kişide ağrı hareketli kalarak, kısa ve sık yürüyüşlerle yönetilir. Ateş ya da bacaklarda saatler–günler içinde ilerleyen güçsüzlük varsa aynı gün acil servise, küçük bir düşme sonrası belirgin ağrı varsa aynı gün hekime; kanser öyküsü ya da açıklanamayan kilo kaybıyla birlikte yeni bel ağrısında ya da bacaklarda hafif güçsüzlükte bir hafta içinde hekime başvurulur. İleri yaşta ameliyat kararı yaşlıda dar kanal ameliyatı, kamburluk yaşlılarda kamburluk ve osteoporoz, kemik erimesinden korunma ise osteoporoz ve omurga kırıkları yazılarında ayrıca anlatılmıştır.

Yaşla hangi nedenler sıklaşır?

Gençlerde ve orta yaşta bel ağrısının çoğu belirli bir yapıya bağlanamayan (özgül olmayan) ağrıdır; bel fıtığı da en sık bu yaşlarda görülür. İleri yaşta ise omurganın eklem, kemik ve kanal yapısındaki değişiklikler öne çıkar. Tablo sık nedenleri ve ipuçlarını özetler; tek başına tanı koymaya yetmez.

Bu değişikliklerin bir bölümü ağrısı olmayan yaşıtlarda da görülür; raporda “kireçlenme var” yazması ağrının kaynağının mutlaka orası olduğu anlamına gelmez. Kalça eklemi kireçlenmesi de bel ağrısını taklit edebilir (kalça ağrısı mı, bel mi?).

Yaşla önemi artan uyarı belirtileri

İleri yaşta kanser, kırık ve enfeksiyon gibi ciddi nedenlerin olasılığı gençlere göre daha yüksektir. Bu yüzden aşağıdaki belirtiler 65 yaş üstünde “biraz bekleyelim” denmeden değerlendirilmelidir. Tıp dilinde bunlara kırmızı bayrak, yani acil uyarı işareti denir.

• Geçmişte kanser tedavisi görmüş olmak, yıllar önce olsa bile. Meme, prostat, akciğer, böbrek ve tiroid kanserleri kemiğe yayılabilir.
• Açıklanamayan kilo kaybı, iştahsızlık ve geçmeyen yorgunluk (bel ağrısı ve kilo kaybı).
• Küçük bir düşme, öne eğilme ya da yük kaldırma sonrası başlayan ani ağrı. Kemik erimesi olan kişide kırık için büyük bir kaza gerekmez; ağrı belirgin ya da şiddetliyse aynı gün değerlendirme gerekir (düşme sonrası bel ağrısı).
• Uzun süre ağızdan ya da iğneyle kortizon sınıfı ilaç kullanmak (örneğin romatizma ya da sık KOAH alevlenmeleri nedeniyle). Bu ilaçlar uzun kullanımda kemiği zayıflatarak kırık olasılığını artırabilir; ilacınızı kendiniz bırakmayın ya da azaltmayın, hekiminize danışın.
• Ateş ya da titremeyle birlikte bel ağrısı: aynı gün acil servise başvurun. Yakın zamanda idrar yolu enfeksiyonu, sonda ya da damar yolu gibi bir girişim geçirdiyseniz, şeker hastalığınız varsa ya da bağışıklığı baskılayan bir tedavi alıyorsanız ateş olmasa bile giderek artan şiddetli bel ağrısı da aynı gün değerlendirilmelidir (bel ağrısı ve ateş).
• Gece uykudan uyandıran, dinlenmekle geçmeyen ağrı (gece artan bel ağrısı).
• Bacakta saatler–günler içinde ilerleyen güçsüzlük ya da ayağı yerden kaldıramama (düşük ayak), her iki bacakta birden uyuşma ya da güçsüzlük, idrarı ya da dışkıyı tutamama veya yapamama, kasık ve makat çevresinde uyuşma: aynı gün acil servise başvurun.
• Bacakta yeni uyuşma ya da hafif güçsüzlük, yürürken giderek artan dengesizlik: en geç bir hafta içinde hekime başvurun.
• Ani başlayan, çok şiddetli, karına ya da yanlara yayılan ağrı, özellikle damar hastalığı, sigara öyküsü ya da yüksek tansiyonu olanlarda. Bu, karın aort damarının genişlemesi ya da yırtılması (aort anevrizması) gibi omurga dışı, dakikaların önemli olduğu bir acil durumun belirtisi olabilir; vakit kaybetmeden 112’yi arayın; kendiniz acil servise gitmeye çalışmayın. Baş dönmesi, bayılma, soğuk terleme ya da karında zonklama hissi bu olasılığı daha da güçlendirir (omurga dışı nedenler).

Tam liste ne zaman acile başvurmalı sayfasında, adım adım kontrol ise uyarı belirtisi aracında yer alır; araç muayenenin yerini tutmaz.

Görüntüleme: yaşlıda her bel ağrısında film ya da MR gerekir mi?

Hayır. NICE kılavuzu (NG59), aile hekimliği gibi uzman dışı ortamlarda bel ağrısı için rutin görüntüleme önermez. Kılavuz 16 yaş üstündeki herkesi kapsar; yaşlılar için ayrı bir kural koymaz.

Bu ilke yaşlılarda da geçerlidir. Yeni bel ağrısıyla hekime başvuran 65 yaş üstü 5.239 kişinin bir yıl izlendiği bir çalışmada (Jarvik 2015), ilk altı hafta içinde röntgen ya da MR/BT çekilenlerle çekilmeyenlerin bir yıl sonraki ağrı ve işlev sonuçları benzerdi. MR’da disk yıpranması, disk taşması (bulging) ve faset eklem yıpranması yaşla birlikte ağrısı olmayan insanlarda da çok sık görülür; hiç bel ağrısı olmayan 80 yaşındakilerde disk yıpranması %96, disk taşması %84 oranında bildirilmiştir (ağrısız insanlarda MR bulguları). Rapordaki bu sözcükler kaygıyı artırabilir ve gereksiz tetkiklere yol açabilir; uyarı belirtisi yoksa çoğu zaman tedavi planını değiştirmez.

Öte yandan yaş, uyarı belirtisi varken görüntülemeyi ertelemek için bir neden değildir. Kırık şüphesinde ilk adım çoğunlukla ayakta çekilen yan röntgendir; sinir basısı, kanser ya da enfeksiyon şüphesinde MR istenir. Hangi yöntemin ne zaman seçildiği omurga için MR mı, BT mi, röntgen mi?, genel ilke ise her bel ağrısında MR gerekir mi? yazısında anlatılmıştır.

Hareketli kalmak neden önemli?

Ağrı olunca yatıp dinlenmek doğal bir eğilimdir. Ancak ileri yaşta uzun süre yatmak kas gücünü ve dengeyi azaltır, eklemleri sertleştirir, kabızlık ve pıhtı riskini artırabilir. NICE NG59, bel ağrısı olan kişilerin olağan etkinliklerini sürdürmeye teşvik edilmesini ve egzersiz programının kişinin gereksinimine, tercihine ve yapabildiklerine göre seçilmesini önerir.

Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) 2020 fiziksel etkinlik kılavuzu 65 yaş ve üzeri için şu hedefleri koyar:

Bu rakamlar bir hedeftir, başlangıç noktası değildir. DSÖ, bu düzeye ulaşamayan yaşlıların yapabildikleri kadar hareket etmesini, az miktarla başlayıp sıklığı, süreyi ve yoğunluğu zamanla artırmasını önerir ve hiç yapmamaktansa biraz yapmanın yararlı olduğunu vurgular.

Dar kanalı olan kişiler öne eğik dururken rahatladıkları için sabit bisiklet, yürütece ya da alışveriş arabasına dayanarak yürüme ve aralıklı yürüyüş daha kolay olabilir; ayrıntılı program dar kanal egzersizleri yazısındadır. Kemik erimesi olanlarda öne bükülerek yük kaldırma ve gövdeyi bükerek dönme hareketlerinden kaçınılır. Program kurmakta zorlanıyorsanız fizik tedavi ve egzersiz sayfası ve bir fizyoterapist yol gösterebilir.

Ne zaman durmalı?

Egzersiz sırasında ya da sonrasında hafif, kısa süren gerginlik ve yorgunluk olağandır. Şu durumlarda egzersizi bırakın ve hekiminize danışın:

• Ağrı bacağa yayılmaya başlarsa ya da bacaktaki ağrı belirgin biçimde artarsa,
• Bacakta ya da ayakta yeni uyuşma, karıncalanma veya hafif güçsüzlük ortaya çıkarsa (en geç bir hafta içinde hekime başvurun; güçsüzlük artıyorsa, her iki bacakta birden başladıysa, ayağınızı sürüyor ya da ayak ucunuz yere takılıyorsa aynı gün acil servise başvurun),
• Ağrı ertesi güne taşacak kadar artar ve birkaç gün içinde eski düzeyine dönmezse.

Şu durumlar ise beklemeyi kaldırmaz:

• Göğüs ağrısı ya da baskısı, ani nefes darlığı, çarpıntı, baş dönmesi, bayılma ya da bayılacak gibi olma hissi: hemen durun. Göğüs ağrısı ya da baskısı kola, boyuna, çeneye veya sırta yayılıyorsa, terleme ya da nefes darlığı eşlik ediyorsa, göğüs ağrısı veya nefes darlığı dinlenince birkaç dakika içinde geçmiyorsa ya da bayılma olduysa 112’yi arayın. Belirtiler geçse bile aynı gün hekiminize bildirin.
• Egzersiz sırasında başlayan ani, keskin, kıpırdamakla artan bel ya da sırt ağrısı: kemik erimesi olanlarda yeni bir omur kırığı olabilir; egzersizi bırakın ve aynı gün hekime başvurun.
• İdrar ya da dışkı kontrolünde değişiklik ya da kasık çevresinde uyuşma: aynı gün acil servise başvurun.

Düşmeler: bel ağrısının hem nedeni hem sonucu

Bel ağrısı olan yaşlı kişi daha az hareket eder; kas gücü ve denge azaldıkça düşme olasılığı artar. Kemik erimesi olan bir kişide düşme ise yeni bir omur ya da kalça kırığına yol açabilir. NICE’ın düşme kılavuzu (NG249), düşme riski taşıyan yaşlılar için kişiye göre planlanmış kuvvet ve denge egzersizleri, kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi ve ev ortamındaki tehlikelerin değerlendirilmesi gibi çok yönlü önlemler önerir.

Bel ağrısı olanlar için özellikle önemli noktalar:

• Yataktan kalkış: Önce yana dönüp dizleri bükün, bacakları yataktan sarkıtırken kollarınızla itilerek oturun. Ayağa kalkmadan önce birkaç saniye oturup baş dönmesinin geçmesini bekleyin.
• Gece tuvalete kalkış: Yatak ile tuvalet arasındaki yolu gece lambasıyla aydınlatın, kaygan halıları ve kabloları kaldırın.
• Yürüme yardımcıları: Baston ya da yürüteç bir zayıflık işareti değil, güvenli hareket aracıdır. Boyu ve kullanımı bir fizyoterapist ya da hekimle ayarlanmalıdır.
• Düşmeyi söyleyin: Son bir yılda düştüyseniz, düşmekten korkuyorsanız ya da yürürken dengesizlik hissediyorsanız bunu hekiminize söyleyin; düşme önleme değerlendirmesinin başlangıç noktası budur.

Ev düzenlemesi, kemik yoğunluğu ölçümü, kalsiyum ve D vitamini gibi konular osteoporoz ve omurga kırıklarından korunma yazısında ve osteoporoz ve omurga kırığı merkezinde toplanmıştır.

İlaçlarda yaşa özgü dikkat

İleri yaşta böbrek ve karaciğer ilaçları daha yavaş temizler, birden fazla ilaç birlikte kullanılır ve ilaçlar arasında etkileşim olasılığı artar. Bu nedenle gençte sorun yaratmayan bir ağrı kesici yaşlıda yan etkiye yol açabilir. NICE NG59, bel ağrısında iltihap giderici ağrı kesicilerin (nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar, NSAİİ) mide-bağırsak, karaciğer, böbrek ve kalp-damar yan etkileri ile yaş dahil kişisel risk etkenleri göz önüne alınarak düşünülmesini, en düşük etkili dozda ve mümkün olan en kısa süre kullanılmasını önerir. Aynı kılavuz, uzun süren (kronik) bel ağrısında opioid ağrı kesicileri önermez.

Bu bilgiler ilacınızı bırakmanız ya da değiştirmeniz için değil, hekiminizle konuşmanız için yazılmıştır. Kullandığınız bir ilacı kendiniz kesmeyin ya da dozunu değiştirmeyin; hekiminize danışın. Pratikte şunlar yardımcı olur:

• Reçeteli, reçetesiz ve bitkisel ürünler dahil tüm ilaçlarınızın güncel listesini her muayeneye götürün.
• Böbrek hastalığı, mide ülseri öyküsü, kalp yetmezliği ya da kan sulandırıcı kullanımınız varsa reçetesiz ağrı kesici almadan önce hekiminize ya da eczacınıza danışın.
• Yeni bir ilaçtan sonra baş dönmesi, uyku hali, kabızlık ya da bilinç bulanıklığı fark ederseniz hekiminize bildirin.

İlaç gruplarının bel ağrısındaki yeri ilaç tedavisi, kas gevşeticiler kas gevşetici ve B vitamini, sinir ağrısı ilaçları ise gabapentin ve pregabalin yazılarında anlatılmıştır.

Uyarı belirtisi yoksa ne zaman hekime gitmeli?

Ağrı birkaç hafta içinde azalmıyor ya da artıyorsa, yürüme mesafeniz giderek kısalıyorsa, ağrı nedeniyle giyinme, alışveriş ya da yemek hazırlama gibi günlük işleri yapamıyorsanız ya da ağrı uykunuzu ve ruh halinizi bozuyorsa hekiminize başvurun. Yukarıdaki uyarı belirtilerinden biri varsa beklemeyin; ne zaman acile başvurmalı sayfası hangi durumun ne kadar acil olduğunu gösterir. Tüm yaş grupları için genel ölçütler bel ağrısında ne zaman doktora gitmeli yazısındadır.

Sık sorulan sorular

Yaşlılarda bel ağrısı neden olur?

Çoğu ciddi bir hastalığa bağlı değildir. İleri yaşta sıklaşan nedenler omurga kireçlenmesi ve eklem yıpranması, bel dar kanalı ve kemik erimesine bağlı omur çökme kırıklarıdır. Kanserin kemiğe yayılması ve enfeksiyon gibi ciddi nedenler seyrektir ama ileri yaşta gençlere göre daha olasıdır; bu yüzden uyarı belirtileri önemsenir.

Yaşlılıkta bel ağrısında yatmak mı, yürümek mi iyi?

Kısa süreli dinlenme ağrının şiddetli olduğu ilk günlerde rahatlatabilir; ancak uzun süre yatmak ileri yaşta kas gücünü ve dengeyi azaltır. Kılavuzlar olağan etkinliklerin sürdürülmesini önerir; kısa ve sık yürüyüşlerle başlamak çoğu kişi için uygundur.

70 yaşında bel ağrım var; MR çektirmeli miyim?

Uyarı belirtisi yoksa çoğu zaman gerekmez; NICE kılavuzu rutin görüntülemeyi önermez ve yaşlılar için ayrı bir kural koymaz. Ateş ya da bacaklarda saatler–günler içinde ilerleyen güçsüzlük varsa aynı gün acil servise, küçük bir düşme sonrası belirgin ağrı varsa aynı gün hekime, kanser öyküsüyle birlikte yeni bel ağrısında ya da bacaklarda hafif güçsüzlükte bir hafta içinde hekime başvurun; hekiminiz duruma göre röntgen ya da MR isteyebilir.

Yaşlılar için hangi ağrı kesici güvenlidir?

Herkes için güvenli tek bir ilaç yoktur; seçim böbrek, mide ve kalp durumu ile kullanılan diğer ilaçlara göre yapılır. İltihap giderici ağrı kesiciler en düşük etkili dozda ve kısa süreyle kullanılır. Reçetesiz ilaç almadan önce ve ilaçlarınızda değişiklik düşünüyorsanız hekiminize danışın.

Bel ağrısı olan yaşlı egzersiz yaparken nelere dikkat etmeli?

Az başlayıp yavaş artırmak, tutunacak bir yerin yakınında denge çalışmak ve öne bükülerek yük kaldırmaktan kaçınmak temel kurallardır. Bacağa yayılan ağrı, yeni uyuşma ya da güçsüzlük olursa egzersizi bırakıp hekiminize danışın. Göğüs ağrısı ya da bayılacak gibi olma hissinde hemen durun; nefes darlığı, terleme ya da kola, boyuna, çeneye veya sırta yayılmayla birlikte olan ya da dinlenince birkaç dakikada geçmeyen göğüs ağrısında veya bayılmada 112’yi arayın.

Küçük bir düşmeden sonra belim ağrıyor; ne yapmalıyım?

İleri yaşta, özellikle kemik erimesi ya da uzun süre ağızdan veya iğneyle kortizon kullanımı varsa, küçük bir düşme de omur kırığına yol açabilir. Ağrı belirginse aynı gün hekime başvurun; bacaklarda güçsüzlük ya da idrar sorunu varsa acil servise gidin.