Kısa yanıt
Doğumdan sonraki aylarda bel ağrısı gebelikte başlamış bir ağrının sürmesi olabilir; tek bir ağır kaldırmadan çok, gün boyu tekrarlanan küçük zorlanmalarla da artabilir: bebeği alçak bir beşikten ya da yerden almak, ana kucağını tek kolda taşımak, emzirirken öne kamburlaşmak, banyoda küvetin üstüne eğilmek. Bebeği gövdenize yakın tutmak, belden değil kalça ve dizlerden çökmek, dönmek yerine adım atmak ve emzirirken bebeği yastıkla göğüs hizasına getirmek bu yükü azaltır. Bu yazı her biri için uygulanabilir adımlar verir; anne, baba ya da bakım veren herkes için geçerlidir. Gebelikteki değişikliklerin bele etkisi hamilelikte bel ağrısı, doğum sonrası ağrının nedenleri ve epiduralin bununla ilişkisi doğum sonrası bel ağrısı ve epidural yazısında ele alınmıştır; burada doğumdan sonraki günlük bakıma odaklanıyoruz.
Bu dönemde bel neden kolay zorlanır?
Gebelikte gevşeyen bağlar ve gerilen karın kasları haftalar, bazen aylar içinde toparlanır. Tam bu sırada ağırlığı her ay artan bir bebeği gün içinde defalarca kaldırır, beslerken uzun süre aynı duruşta kalırsınız; uykusuzluk da ağrının algılanmasını artırabilir. Bu ağrıların çoğu kas ve bağ zorlanmasına bağlı (mekanik) ağrıdır. NICE’ın bel ağrısı kılavuzu (NG59) bu tür ağrıda yatmak yerine hareketli kalmayı, günlük işlere devam etmeyi ve egzersizi önerir. Ani başlayan bir ağrı nöbetinde ilk günler için bel tutulması yazısına bakabilirsiniz.
Bebeği beşikten, yerden ya da pusetten kaldırmak
Kaldırmanın genel kuralları ağır yük kaldırırken belinizi nasıl korursunuz? yazısında anlatılmıştır. Bebek bakımında fark, yükün hafif ama hareketli olması ve çoğu zaman alçak bir yüzeyde ya da bir kenarın ötesinde durmasıdır.
- Yaklaşın. Bebeği kollarınızı uzatarak değil, ona iyice yaklaşarak alın. Ayaklarınız omuz genişliğinde olsun.
- Belden değil kalça ve dizlerden çökün. Yerdeki bebek için bir dizinizi yere koyun (yarım diz çökme). Beşikte parmaklığa iyice yaklaşın; parmaklık indirilebiliyorsa önce indirin ve bebeği yatırdıktan sonra yeniden kaldırmayı unutmayın. Bebeği önce kendinize, parmaklığa yakın tarafa doğru çekin, sonra kalçanızı geriye itip dizlerinizi hafif bükün.
- Bebeği önce göğsünüze getirin. Ayağa kalkmadan bebeği gövdenize yaslayın. Yük gövdeye ne kadar yakınsa bele binen kaldıraç kuvveti o kadar azdır.
- Nefesinizi tutmadan, bacaklarınızla kalkın. Karnınızı hafifçe sıkmak gövdeyi içeriden destekler.
- Dönmeyin, adım atın. Bebek kucağınızdayken yön değiştirecekseniz gövdenizi değil ayaklarınızı çevirin.
Beşiğin yatak kademesi ayarlanabiliyorsa ilk aylarda üst kademe eğilmeyi azaltır. Bebek oturmaya ve tutunarak kalkmaya başladığında ise düşme riskine karşı yatak alt kademeye alınmalıdır. Alt değiştirme yüzeyi bel hizanızda olsun ve bebeği yüksek bir yüzeyde bir an bile yalnız bırakmayın.
Ana kucağı ve araba koltuğu
Ana kucağı (bebek taşıma koltuğu) boşken bile ağırdır. Dirsek içine asılarak taşındığında yük gövdenin yanında ve uzakta kalır, gövde dengeyi korumak için ters yöne bükülür.
- Kısa mesafede iki elle, gövdenizin önünde ve yakın taşıyın.
- Uzun mesafede ana kucağını bebek arabasının iskeletine takın ya da bebeği kucağa veya taşıyıcıya alın.
- Ana kucağını aracın ve koltuğun kullanım kılavuzunda gösterilen yere takın; yerini bel rahatlığına göre değiştirmeyin. Takarken ya da bebeği alırken koltuğun karşı ucuna uzanmak yerine o taraftaki kapıyı kullanın ya da bir dizinizi koltuğa koyup yaklaşın.
- Katlanmış bebek arabasını önce bagaj kenarına dayayın, sonra gövdenize yakın kaldırın.
Kanguru, sling ve kalçada taşıma
Doğru ayarlanmış bir taşıyıcı bebeği gövdenize yakın tuttuğu için kolla taşımaya göre bele daha az kaldıraç yükü bindirebilir. Bu konuda karşılaştırmalı çalışma azdır; aşağıdaki öneriler vücut mekaniğine ve güvenli taşıma ilkelerine dayanır.
- Yüksek ve sıkı: Bebeğin başı çenenizin hemen altında, eğilip başını öpebileceğiniz yükseklikte olsun. Aşağıda sarkan bebek sizi öne çeker.
- Yükü yayın: Askılar iki omza geniş biçimde yayılsın; taşıyıcının bel kayışı varsa yükün bir bölümünü kalçanıza aktaracak şekilde bağlayın. Tek omuzlu askılı bez taşıyıcıda (sling) omzu düzenli değiştirin.
- Kısa başlayın: Süreyi yavaş yavaş artırın; bebek büyüdükçe ayarı ve süreyi yeniden gözden geçirin.
- Güvenlik: Bebeğin yüzü her zaman görünür, burnu ve ağzı kumaşla kapanmamış, çenesi göğsüne gömülmemiş olmalıdır.
- Kalçada taşıma: Bebeği bir kalçanıza oturtup kalçayı yana itmek beli ve leğen eklemlerini tek taraflı zorlar. Kısa süreli yapın, tarafı değiştirin; uzun taşımada bebeği önde ya da taşıyıcıda tutun.
Emzirme ve biberonla besleme duruşu
Besleme gün içinde saatler alır; bebeğe doğru öne kamburlaşmak bel ile boynu birlikte yorar.
- Sırtınız desteklenmiş biçimde, kalçanız oturma yerinin en arkasına gelecek şekilde oturun. Ayaklarınız yere ya da alçak bir taburenin üstüne bassın.
- Kucağınıza yastık koyarak bebeği göğüs hizasına kaldırın: kendinizi bebeğe eğmek yerine bebeği size getirin. Aynı kural biberonla beslemede de geçerlidir.
- Omuzlarınızı gevşetin, kulaklarınıza doğru kalkmasın; bebeği tutan kolun altına destek koyun.
- Bebeğe uzun süre aşağı bakmak boynu yorar; ara ara başınızı kaldırıp omuzlarınızı geriye açın. Boyun yakınmaları için boyun ağrısı sayfasına bakabilirsiniz.
- Yan yatarak emzirmek bazı annelerin belini rahatlatır. Bu durumda bebekle aynı yatakta uyuyakalma olasılığını ve güvenli uyku koşullarını ebeniz ya da çocuk doktorunuzla konuşun. Gece beslemelerinde çok yorgunsanız bebekle kanepede ya da koltukta uyuyakalmamaya özellikle dikkat edin.
NICE’ın doğum sonrası bakım kılavuzu (NG194), emzirme desteğinin bebeğin tutuşu ve memeyi kavraması konusunda yardımı kapsamasını önerir. Ebeden, hemşireden ya da emzirme danışmanından bu desteği istemek beslenmeyi kolaylaştırabilir; rahat bir tutuş sizi de daha dik bir duruşta tutar.
Banyo, alt değiştirme ve bebek arabası
| Gün içi iş | Beli zorlayan | Daha az zorlayan |
|---|---|---|
| Banyo | Ayakta, alçak küvetin üstüne eğilmek | Bebek küvetini bel hizasındaki sağlam bir yüzeye koymak ya da küvetin yanında yumuşak bir minderle diz çökmek |
| Alt değiştirme | Yatağın kenarında ya da yerde öne eğilmek | Bel hizasında bir yüzey kullanmak, gerekenleri önceden hazırlamak |
| Bebek arabası | Alçak tutamaçla öne eğik itmek, tutamağa çanta asmak | Tutamacı dik yürüyebileceğiniz yüksekliğe ayarlamak, yükü arabanın alt sepetine koymak |
| Yerde oyun | Uzun süre öne eğik ya da bağdaş kurarak oturmak | Sırtı duvara ya da koltuğa dayalı oturmak, sık pozisyon değiştirmek |
Tutamağa asılan ağır çanta arabanın devrilmesine de yol açabilir. Bebeği suda bir an bile yalnız bırakmayın; banyo malzemelerini başlamadan önce elinizin altına koyun.
Doğumdan sonra da süren leğen kemiği ağrısı
Gebelikte başlayan leğen kemiği ağrısı (pelvik kuşak ağrısı), belin alt kısmının yanlarında ve kalçanın arkasında, sakroiliak eklem bölgesinde ya da önde kasık kemiklerinin birleştiği yerde (simfizis pubis) hissedilir. Tek ayak üzerinde durmak, merdiven çıkmak, yatakta dönmek, araca binip inmek ve bebeği kalçada taşımak ağrıyı artırır. Bu ağrı çoğu kadında doğumdan sonraki aylarda azalır, bir bölümünde ise daha uzun sürer.
Günlük yaşamda yardımcı olabilecekler:
- Yatakta dönerken dizlerinizi birlikte tutun; araçtan inerken iki bacağınızı birlikte çevirin.
- Merdivenleri basamak basamak, her basamakta iki ayağınızı yan yana getirerek çıkıp inin; çıkarken daha az ağrıyan, inerken daha çok ağrıyan bacakla başlayın.
- Giyinirken oturun, tek ayak üzerinde dengede durmaktan kaçının.
- Bebeği kalçada değil, önde ya da taşıyıcıda taşıyın.
- Ağrıyı artıran geniş bacak açma hareketlerini bir süre sınırlayın.
Doğum sonrası süren leğen kemiği ağrısının tedavisini inceleyen çalışmalar az sayıdadır. Uygulamada gövde ve kalça kaslarını kademeli çalıştıran, kişiye göre planlanmış bir egzersiz programı fizyoterapistle yürütülür. Leğen kemeri bazı kadınları kısa süre rahatlatabilir; bu konudaki kanıt sınırlıdır. Bel ağrısında ise NICE kılavuzu korse ve bel kemerini önermez. Kemer kullanmayı düşünüyorsanız fizyoterapistinizle konuşun. Eklemle ilgili ayrıntılar sakroiliak eklem ağrısı sayfasında, kasık ve kalça ağrısının diğer nedenleri kalça ve kasık ağrısı sayfasında, doğumdan sonra otururken artan ağrı ise kuyruk sokumu ağrısı sayfasında anlatılır. Sabah yarım saati aşan tutukluk ve geceleri artan ağrı iltihaplı bir nedeni düşündürebilir; bkz. sabah tutukluğu ve iltihaplı bel ağrısı.
Egzersize dönüş: kademeli plan
Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) 2020 kılavuzu, tıbbi engeli olmayan doğum sonrası kadınların düzenli fiziksel etkinlik yapmasını, haftada en az 150 dakika orta şiddette aerobik etkinliği hedeflemesini, aerobik ve kas güçlendirici etkinlikleri birlikte yapmasını ve hareketsiz geçen süreyi azaltmasını önerir; hafif germe hareketleri de yararlı olabilir. Ne zaman başlayacağınız doğumun şekline (normal doğum ya da sezaryen), yaranın iyileşmesine ve doğumda bir sorun yaşanıp yaşanmadığına göre değişir. Bu kararı kadın doğum hekiminiz ya da ebenizle birlikte verin; NICE’ın doğum sonrası bakım kılavuzu da bu dönemdeki görüşmelerde yalnızca bebeğin değil annenin fiziksel ve ruhsal sağlığının da konuşulmasını önerir.
| Aşama | Örnek hareketler | Ne zaman ve nasıl ilerlenir? |
|---|---|---|
| Başlangıç | Bebek arabasıyla kısa yürüyüşler, derin nefes, karın ve pelvik taban kaslarını nazikçe sıkıp bırakma | Günlük bakım işleri ağrısız ya da hafif ağrıyla yapılabiliyorsa |
| Güçlendirme | Köprü, kedi-deve, yan yatarak bacak kaldırma, duvara dayanarak yarım çömelme, daha uzun yürüyüş | Hareketler ertesi güne artan ağrı bırakmıyor, idrar kaçırma ya da aşağı basınç hissi yoksa |
| Yüklenme | Tempolu yürüyüş, yüzme (doğum sonrası kanama bitip yara iyileştikten sonra), koşu, ağırlık çalışması | Son aşama: hekiminizin ya da fizyoterapistinizin önerisiyle, yavaş artırarak sürdürün |
Koşu ve zıplama gibi yüksek etkili etkinliklere doğumdan sonraki ilk haftalarda başlamayın; zamanlamayı doğum sonrası kontrolünüzde hekiminizle konuşun.
Hareketlerin nasıl yapılacağı bel fıtığında hangi egzersizler güvenli? ve fizik tedavi ve egzersiz sayfalarında, yüzme ve pilatesin yeri yüzme, pilates ve yoga yazısında anlatılır.
Şu durumlarda egzersizi bırakın ve hekiminize danışın:
- Bacağa, özellikle dizin altına yayılan ağrı
- Bacakta ya da ayakta yeni başlayan uyuşma, karıncalanma veya güçsüzlük
- Egzersiz sırasında ya da sonrasında artan vajinal kanama
- İdrar kaçırma ya da vajinada aşağı doğru basınç ve ağırlık hissi
- Sezaryen yarasında artan ağrı, kızarıklık ya da akıntı
- Baş dönmesi
- Ertesi güne kadar geçmeyen ve her seferinde artan ağrı
Egzersiz sırasında göğüs ağrısı, ani nefes darlığı, bayılma hissi ya da ani başlayan ağır vajinal kanama ve büyük pıhtılar olursa egzersizi bırakın ve hemen 112’yi arayın. Bir bacakta ağrılı şişlik tek başına varsa egzersizi bırakın ve aynı gün acil servise başvurun. Bacakta giderek artan güçsüzlük, makat çevresinde uyuşma ya da idrar ve dışkı kontrolünde bozulma da egzersizle ilgisi olsun olmasın acildir (aşağıdaki bölüme bakın).
İlaç, sıcak uygulama ve uyku
Emzirirken ağrı kesici seçimini hekiminize danışın; size reçete edilmiş bir ilacı kendiliğinizden bırakmayın ya da değiştirmeyin. Bele ılık uygulama bazı kişileri rahatlatır (sıcak mı, soğuk mu?); bölünen uykuda yatış düzeni için uyku pozisyonu yazısına bakabilirsiniz.
Ne zaman hekime, ne zaman acile başvurmalı?
Aşağıda “acildir” denen durumlarda beklemeden acil servise başvurun ya da 112’yi arayın; diğerlerinde hekiminizle görüşün.
- Bacağa yayılan ağrı ya da uyuşma: Doğumdan sonra da bel fıtığı belirti verebilir; hekime başvurun, bkz. bacağa yayılan ağrı.
- Bacakta artan güçsüzlük (örneğin ayak ucunu kaldıramama, düşük ayak) ya da iki bacakta birden uyuşma: Acildir; bkz. bacakta güçsüzlük. Doğumda epidural ya da spinal anestezi yapıldıysa beklenen sürede geçmeyen, geçtikten sonra yeniden başlayan ya da artan uyuşma ve güçsüzlük de acildir.
- İdrar yapamama, idrar hissinin kaybolması, dışkı kaçırma ya da dışkı hissinin kaybolması, kasık ve makat çevresinde uyuşma: Acildir; kauda ekina sendromu olasılığı değerlendirilmelidir. Doğumdan sonra hafif idrar kaçırma sık görülür ve ayrı bir konudur; uyuşmayla birlikte yeni başlayan idrar sorunu ise beklemez.
- Ateş ya da titremeyle birlikte bel ağrısı: Doğum şekli ne olursa olsun beklemeden, aynı gün değerlendirilmelidir; doğum sonrası rahim ya da böbrek enfeksiyonu ya da omurga enfeksiyonu belirtisi olabilir (bkz. bel ağrısı ve ateş). Kendinizi çok hasta hissediyorsanız acil servise başvurun. Doğumda epidural ya da spinal anestezi yapıldıysa acildir; acil servise başvurun ve bunu söyleyin. Ayrıntı doğum sonrası bel ağrısı ve epidural yazısında ve epidural apse sayfasındadır.
- Ani başlayan şiddetli sırt ağrısı ya da boyda kısalma: Nadir de olsa gebelik ve emzirme döneminde kemik yoğunluğu belirgin azalabilir ve omurda çökme kırığına yol açabilir. Ani başlayan şiddetli sırt ağrısı acildir; aynı gün acil servise başvurun. Ağrı yırtılır tarzdaysa ya da bayılma hissi eşlik ediyorsa 112’yi arayın. Bkz. omurga kırığı.
- Bir bacakta şişlik, kızarıklık ve ağrı: Bacakta pıhtı olasılığı nedeniyle acildir; aynı gün acil servise başvurun. Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da kanlı balgam varsa akciğerde pıhtı olabilir; kendiniz gitmeyin, hemen 112’yi arayın.
- Ağrının kendisi sizi uykudan uyandırıyorsa ya da dinlenirken de sürüp pozisyon değiştirmekle hafiflemiyorsa: Bir hafta içinde hekime başvurun; bkz. gece artan bel ağrısı.
- Geçmişte kanser tanısı (meme kanseri dahil) varken yeni başlayan, sürekli bel ya da sırt ağrısı: En geç bir hafta içinde hekime başvurun; bu ağrıya kol ya da bacakta güçsüzlük, uyuşma, yürüme güçlüğü ya da idrar-dışkı sorunu eşlik ediyorsa aynı gün acil servise başvurun; bkz. omurga tümörleri.
- Haftalar geçmesine rağmen bebek bakımını kısıtlayan ağrı: Doğum sonrası kontrolünüzde ya da aile hekiminize söyleyin.
- Kendinize ya da bebeğinize zarar verme düşünceleri: Beklemeden yardım alın; 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Haftalarca süren mutsuzluk ve ilgi kaybını da ebenize ya da hekiminize söyleyin; bu yakınmalar doğumdan sonra görülebilir ve bunlar için yardım alınabilir.
Tam liste ne zaman acile başvurmalı? sayfasında, acil olmayan durumlar için yol haritası bel ağrısında ne zaman doktora gitmeli? yazısındadır.
Sık sorulan sorular
Bebek taşırken başlayan bel ağrısı ne zaman geçer?
Kişiden kişiye değişir. Bağlar ve karın kasları toparlandıkça ve kaldırma, taşıma ve besleme alışkanlıkları düzeldikçe ağrı haftalar ile aylar içinde azalabilir. Aylar geçmesine rağmen azalmayan ya da bebek bakımını kısıtlayan ağrı değerlendirilmelidir. Doğum sonrası bel ağrısının diğer nedenleri ve epiduralle ilişkisi doğum sonrası bel ağrısı ve epidural yazısında anlatılır.
Bebeği kanguruyla taşımak bele zarar verir mi?
Doğru ayarlanmış bir taşıyıcı bebeği gövdenize yakın tuttuğu için kolla taşımaktan daha az zorlayıcı olabilir; bu konudaki kanıt sınırlıdır. Ağrı artarsa süreyi kısaltıp ayarı değiştirin.
Emzirirken neden belim ve boynum ağrıyor?
Çoğu zaman bebeğe doğru öne eğilmekten ve uzun süre aşağı bakmaktan. Sırtınızı destekleyip bebeği yastıkla göğüs hizasına kaldırmak bu yükü azaltır.
Sezaryen olduysam bebeğimi kucağıma alabilir miyim?
Bebeğinizi kucağa almak genellikle mümkündür; yara bölgesini zorlamamak için bebeği gövdenize yakın tutun ve yan yatıp kollarınızla doğrularak kalkın. Daha ağır yükler ve egzersize dönüşün zamanlaması için kadın doğum hekiminizin önerisine uyun.
Bebek taşırken belim ağrıdı; MR çektirmem gerekir mi?
Çoğu zaman gerekmez. NICE kılavuzu, acil uyarı işareti olmayan bel ağrısında görüntülemenin rutin olarak yapılmamasını önerir; ayrıntı her bel ağrısında MR gerekir mi? yazısında. Bacakta güçsüzlük, idrar sorunu ya da ateş varsa durum değişir.
Bel fıtığım var; bebeğimi taşırken nelere dikkat etmeliyim?
Aynı kurallar geçerlidir: yaklaşın, kalça ve dizlerden çökün, bebeği göğsünüze getirin, dönmeyin. Bacağa yayılan ağrınız artarsa ya da yeni uyuşma başlarsa hekiminize danışın; fıtığın seyri bel fıtığı merkezi sayfasında anlatılır.
