McKenzie egzersizleri nedir, kime iyi gelir?

McKenzie yöntemi nedir?

McKenzie yöntemi, Yeni Zelandalı fizyoterapist Robin McKenzie’nin geliştirdiği ve uzmanlar arasında “mekanik tanı ve tedavi” (mechanical diagnosis and therapy, MDT) adıyla bilinen bir yaklaşımdır. Halk arasında “McKenzie egzersizleri” denince çoğu kişinin aklına yüzüstü yatıp kollarla gövdeyi kaldırma hareketi gelir. Oysa yöntemin özü tek bir hareket değil, bir sorgulama ve deneme sürecidir: Ağrınız hangi hareketle artıyor, hangisiyle azalıyor ve ağrı vücudunuzda nereye kayıyor?

Yöntemin üç temel adımı vardır:

1. Değerlendirme. Fizyoterapist, belinizi farklı yönlere tekrar tekrar hareket ettirmenizi ister ve her seferinde ağrının şiddetinin ve yerinin nasıl değiştiğini izler.
2. Yön seçimi. Ağrıyı azaltan ya da bacaktan bele doğru çeken bir yön bulunursa egzersiz o yönde planlanır.
3. Kendi kendine bakım. Hasta, bu hareketleri evde ve gün içinde kendisi uygulamayı ve ağrıyı artıran duruşları değiştirmeyi öğrenir.

Son adım önemlidir. NICE’ın bel ağrısı ve siyatik kılavuzu (NG59), egzersizin yanında kişinin kendi durumunu yönetmesini destekleyen bilgi ve önerileri tedavinin parçası sayar. McKenzie yöntemi de pasif uygulamalar yerine hastanın kendi yaptığı hareketlere dayanır. Yöntem boyun ağrısında da kullanılır; boyun için güvenli hareketler boyun egzersizleri yazısında anlatılır.

Değerlendirmede ne yapılır?

İlk görüşmede hekim ya da fizyoterapist ağrınızın öyküsünü sorar: Oturunca mı, ayakta durunca mı, sabah mı artıyor? Ardından öne eğilme (fleksiyon), geriye esneme (ekstansiyon) ve gövdeyi yana kaydırma gibi hareketleri ayakta ya da yatarak birkaç kez tekrarlamanızı ister. Tek bir hareket değil, aynı hareketin tekrarı sonrasındaki değişim değerlendirilir.

Yöntem, hastaları hareketlere verdikleri yanıta göre gruplara ayırır:

Bu sınıflama, klinikte tedaviye yön vermek için kullanılan bir modeldir; ağrının nedenini kesin olarak gösteren bir test değildir. “Düzensizlik” grubunda diskin içinde bir değişiklik olduğu varsayılır, ancak hareketle fıtığın “yerine girdiği” gösterilmemiştir. Bel fıtığının doğal seyri bel fıtığı kendiliğinden geçer mi yazısında ele alınır.

Yön tercihi ve merkezileşme: hangi işaret iyi, hangisi kötü?

Yön tercihi (directional preference), belirli bir yöndeki hareketin ya da duruşun ağrıyı azaltması ve hareketi kolaylaştırması demektir. Örneğin uzun oturunca artan, yürüyünce azalan bel ağrısında geriye esneme sık rastlanan tercih yönüdür. Bu ağrı örüntüsü oturunca artan bel ağrısı yazısında anlatılır.

Merkezileşme (santralizasyon), tekrarlı hareketlerle bacağa yayılan ağrının aşağıdan yukarıya, bele ve omurganın ortasına doğru çekilmesidir. Ayaktaki ağrının önce baldıra, sonra kalçaya, sonra bele çekilmesi buna örnektir. Bu sırada bel ağrısı kısa süre artabilir; yöntemde bu durum yine olumlu kabul edilir, çünkü bacaktaki siyatik belirtileri geri çekilmektedir. Ancak bacak ağrısının azalması, bacaktaki güç ve his de korunuyorsa iyiye gidiş sayılır.

Yayılma (periferalizasyon) ise tam tersidir: Ağrı bacakta aşağıya iner, uyuşma ya da karıncalanma yeni başlar veya artar. Bu, o hareketin o kişi için uygun olmadığını gösterir ve durma işaretidir.

May ve Aina’nın 2012 sistematik derlemesinde merkezileşme, bel ve boyun ağrılı hastaların ortalama yüzde 44,4’ünde bildirildi. Bu oran, farklı hasta gruplarını içeren çok sayıda çalışmanın toplu sonucudur; tek bir kişide ne olacağını göstermez. Merkezileşmenin gidişi öngörmedeki değerini inceleyen 23 çalışmanın 21’i, merkezileşen hastalarda sonuçların daha iyi olduğunu destekledi. Bu bir öngörü bilgisidir; merkezileşme olmayan herkesin kötü gideceği anlamına gelmez.

McKenzie geriye esneme (ekstansiyon) egzersizleri nasıl yapılır?

Aşağıdaki hareketler, yön tercihi geriye esneme olan kişiler için yöntemde sık kullanılan örneklerdir. Herkes için uygun değildir. İdeal olan, önce bir değerlendirmeyle yönünüzü belirlemek ve tekrar sayısını, gün içindeki sıklığı ve ilerleme hızını hekiminiz ya da fizyoterapistinizle birlikte ayarlamaktır.

1. Yüzüstü yatma. Düz ve sağlam ama rahat bir yüzeyde (yere serili bir minder ya da sert bir yatak) yüzüstü uzanın, kollar yanda, baş bir yana dönük. Birkaç dakika derin ve yavaş nefes alarak belinizi gevşetin. Yüzüstü yatmak bile bacak ağrınızı artırıyorsa bir sonraki adıma geçmeyin.
2. Dirsekler üzerinde yüzüstü. Yüzüstü pozisyondan dirseklerinizi omuzlarınızın altına koyarak gövdenin üst kısmını kaldırın. Kalça ve bel gevşek, karın yere yakın kalsın. Bir süre bu pozisyonda durun, sonra yavaşça inin.
3. Yüzüstü kollarla doğrulma. Ellerinizi omuz hizasında yere koyun. Kalçanız yerde kalacak şekilde kollarınızı iterek gövdenizin üst kısmını kaldırın, bel kaslarınızı gevşek bırakın, sonra yavaşça inin. Başlangıçta yalnızca rahat olduğunuz yüksekliğe çıkın; tekrar ettikçe hareket açıklığı kendiliğinden artabilir.
4. Ayakta geriye esneme. Ayaklar omuz genişliğinde açık, eller belin arkasında, dizler düz. Elleri destek olarak kullanarak gövdeyi yavaşça geriye esnetin ve geri dönün. Uzun oturuştan sonra ya da yere yatamadığınız yerlerde kullanılır.

Bazı kişilerde gövde bir yana kaymış görünür (yana kayma, lateral shift). Bu durumda geriye esnemeden önce kaymanın düzeltilmesi gerekebilir; bunu kendi başınıza değil, fizyoterapistle yapın. Bazı kişilerde de tercih edilen yön öne eğilmedir. Bu özellikle dar kanal belirtileri olanlarda görülür; öne eğilme temelli hareketler dar kanal egzersizleri yazısındadır.

Durma kuralları

Egzersizi bırakın ve hekiminize ya da fizyoterapistinize bildirin:

• Ağrı bacakta daha aşağıya yayılıyorsa ya da bacak ağrısı belirgin artıyorsa.
• Bacakta ya da ayakta yeni uyuşma ya da karıncalanma başlıyorsa.
• Egzersizden sonraki saatlerde ya da ertesi gün ağrı belirgin biçimde kötüleşmişse.

Şu durumlarda egzersizi bırakın ve beklemeden hekime başvurun:

• Bacakta ya da ayakta yeni güçsüzlük başlıyorsa: aynı gün hekime başvurun; ayak ucunu kaldıramıyorsanız, ayak ucunuz yere takılıyorsa ya da güçsüzlük hızla artıyorsa aynı gün acil servise gidin.
• İdrar ya da dışkı kontrolünde değişiklik, kasık ya da makat çevresinde uyuşma olursa: hemen acil servise başvurun.

Hafif ve kısa süren bel zorlanması tek başına durma nedeni değildir. Ağrı kesici ya da başka bir ilaç kullanıyorsanız, egzersize başladığınız için ilacınızı bırakmayın ya da değiştirmeyin; hekiminize danışın.

Kanıt ne diyor?

Bu üç derleme birlikte okunduğunda tablo şudur: McKenzie yöntemi, pasif uygulamalara göre küçük bir ek yarar, diğer aktif tedavilere göre ise benzer ya da çok az farklı sonuçlar gösterir. Yön tercihi açıkça bulunan kronik ağrılı hastalarda yarar biraz daha belirgin görünebilir, ancak bu kanıt az sayıda çalışmaya dayanır ve kesinliği sınırlıdır.

NICE NG59 kılavuzu belirli bir egzersiz yöntemini öne çıkarmaz; egzersiz türünün kişinin ihtiyaçları, tercihleri ve yapabildikleri dikkate alınarak seçilmesini önerir. Egzersizin kronik bel ağrısındaki genel etkisi sitedeki kronik bel ağrısında egzersiz özetinde anlatılır; o derleme egzersiz türlerini birbiriyle karşılaştırmadı. Pratikte bu tablo, McKenzie yönteminin işe yaradığını hissettiğiniz ve sürdürebildiğiniz bir seçenek olabileceği, ama tek doğru yol olmadığı anlamına gelir. Diğer seçenekler fizik tedavi ve egzersiz sayfasında, güvenli gövde egzersizleri bel fıtığında hangi egzersizler güvenli yazısında yer alır. Bacağa yayılan ağrıda kullanılan bir başka seçenek olan sinir kaydırma ve arka uyluk germesi ise siyatikte germe ve sinir kaydırma hareketleri yazısında, durma kurallarıyla birlikte anlatılır.

Kime iyi gelebilir, kim değerlendirmesiz başlamamalı?

Yararlı olabileceği durumlar:

• Ağrısı duruşa ve harekete göre belirgin değişen bel ağrısı (örneğin oturunca artıp yürüyünce azalan).
• Bel ağrısıyla birlikte bacağa yayılan ağrı (bel fıtığı ya da sinir kökü sıkışması) olup belirli bir hareketle bacak ağrısı geri çekilen kişiler.
• Ağrısını kendi hareketleriyle yönetmeyi öğrenmek isteyen, evde düzenli egzersiz yapabilecek kişiler.

Hekim değerlendirmesi olmadan başlanmaması gereken durumlar:

• İdrar ya da dışkı kontrolünde bozulma, kasık ve makat çevresinde uyuşma: kauda ekina sendromu belirtisi olabilir ve acildir.
• İlerleyen bacak güçsüzlüğü, ayak ucunu kaldıramama; ayak ucunu yeni kaldıramıyorsanız ya da güçsüzlük saatler–günler içinde artıyorsa aynı gün acil servise başvurun.
• Kırık şüphesi: düşme ya da darbe sonrası başlayan ağrı ya da kemik erimesi olan veya uzun süre kortizon kullanan birinde birden başlayan yeni bel ya da sırt ağrısı. Ciddi bir düşme ya da kaza sonrasıysa ya da kemik erimesi olan veya uzun süre kortizon kullanan birinde ağrı ani ve şiddetliyse aynı gün acil servise başvurun. Bkz. osteoporoz ve omurga kırıkları.
• İleri dar kanal: Geriye esneme kanalı daraltarak bacak belirtilerini artırabilir.
• Bel kayması ya da gençlerde omur kemiğinde çatlak (spondilolizis): Geriye esneme ağrıyı artırabilir.
• Ateş, açıklanamayan kilo kaybı, kanser öyküsü ya da geceleri dinlenmeyle geçmeyen ağrı.
• Yakın zamanda omurga ameliyatı geçirmiş olmak; egzersiz zamanlaması ameliyat sonrası fizik tedavi yazısında anlatılır.
• Gebelik: İlerleyen haftalarda yüzüstü pozisyonlar uygun değildir; bkz. hamilelikte bel ağrısı.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Egzersiz programı ne olursa olsun, şu belirtiler beklemeden, aynı gün acil serviste değerlendirilmelidir: idrar yapamama ya da kaçırma, kasık ve makat çevresinde uyuşma, iki bacakta birden ağrı ya da uyuşma, hızla artan güçsüzlük, ateş ya da titremeyle birlikte bel ağrısı ve düşme sonrası başlayan şiddetli ağrı. Bu acil uyarı işaretleri varsa egzersiz denemeyin; tam liste ne zaman acile başvurmalı sayfasındadır. Acil belirti olmasa da düzenli egzersize rağmen birkaç haftada düzelme yoksa ya da ağrı sürekli bacağa yayılıyorsa hekiminize yeniden başvurun. Bacağa yayılan ağrının genel yönetimi siyatik ağrısı nasıl geçer yazısında, bel fıtığıyla ilgili tüm yazılar bel fıtığı merkezi sayfasında toplanmıştır.

Sık sorulan sorular

McKenzie egzersizleri bel fıtığına iyi gelir mi?

Belirtileri harekete göre değişen ve belirli bir yönde bacak ağrısı geri çekilen bel fıtığı hastalarında yararlı olabilir. Çalışmalarda yararı mütevazıdır ve diğer aktif tedavilere yakındır. Ancak çalışmalar çoğunlukla genel bel ağrısı olan hastalarda yapılmıştır; yalnızca bel fıtığı tanısı almış hastalara özgü kanıt daha sınırlıdır. Fıtığı “yerine soktuğu” da gösterilmemiştir.

Egzersiz sırasında belim daha çok ağrıyor ama bacağım rahatlıyor; bu normal mi?

Yöntemde bu duruma merkezileşme denir ve çoğunlukla olumlu bir işarettir. Ancak ağrı bacakta aşağıya iniyorsa ya da yeni uyuşma başlıyorsa egzersizi bırakın ve hekiminize ya da fizyoterapistinize bildirin. Yeni güçsüzlük başlıyorsa aynı gün hekime başvurun.

McKenzie egzersizlerini günde kaç kez yapmalıyım?

Tekrar sayısı ve sıklık, değerlendirmeyi yapan hekim ya da fizyoterapist tarafından ağrınızın yanıtına göre belirlenir. Hareketler genellikle gün içine yayılmış kısa setler halinde uygulanır ve yanıt izlendikçe ayarlanır.

Dar kanalı olan biri McKenzie egzersizi yapabilir mi?

Dar kanalda geriye esneme belirtileri artırabilir; bu hastalarda çoğu kez öne eğilme yönü daha rahat tolere edilir. Yön, hekim ya da fizyoterapist değerlendirmesiyle seçilmelidir.

McKenzie egzersizlerini internetteki videolardan öğrenebilir miyim?

Hareketlerin kendisi basittir, ama yöntemin özü sizin için doğru yönü bulmaktır. Yanlış yönde yapılan tekrarlı hareket ağrıyı bacağa yayabilir; bu nedenle ilk değerlendirmenin bir hekim ya da fizyoterapistle yapılması önerilir.